Rss Feed Tweeter button Facebook button Technorati button Reddit button Myspace button Linkedin button Webonews button Delicious button Digg button Flickr button Stumbleupon button Newsvine button Youtube button
Get Adobe Flash player
Flag Counter

TERMİNLƏR

Hörm?tli ziyar?tçil?rimiz. Siz bu s?hif?d? ?sas bioloji terminl?r v? onlar?n m?nas? il? tan?? ola bil?rsiniz. Buraya ?lav? etm?k ist?diyiniz bir termin varsa, lütf?n, biz? bildirin.

Adaptiv radiasiya – mövcudlu?un f?rqli ??raitl?rind? t?kamül prosesind? müxt?lif növl?rin (v? ya orqanlar?n) bir növd?n (orqandan) inki?af etm?si. M?s?l?n, quru, su, a?ac v? s. qurba?alar?; qaçan, d?rma?an, üz?n m?m?lil?rin ?traflar?.

Afil bitkil?r – yarpaqs?z bitkil?r. Bu cür bitkil?rd? fotosintez onlar?n ya??l v? ?tli gövd?l?rind? ba? verir. (kaktuslar, südlüy?nl?r v? s.)

Akkumulyasiya v? ya kummulyasiya- ?traf mühitd? daha az m?rk?zl??mi? formada olan canl? orqanizml?rd? kimy?vi madd?l?rin toplanmas?. Misal üçün heyvanlar?n piy toxumas?ndak? pestisidl?r, göb?l?k v? bal?qlarda a??r metallar.

Akselerasiya- önc?ki n?sill?rl? müqayis?d? u?aq v? yeniyetm?l?rd? sür?tl?nmi? boy v? fizioloji inki?af prosesi.

Aktiniyalar – m?rcan polipl?ri sinfinin 6 ?üal? m?rcan d?st?si. T?k (t?nha), skeletsiz orqanizml?rdir.

Akulalar – q???rdaql? bal?qlar sinifinin q?ls?m?lil?r… B?d?nl?ri uzunsov olub, 20 sm-d?n 20 metr? q?d?r v? daha çox uzunluqda olur. Ç?kisi 14 tona q?d?rdir.

Alantois – ali onur?al? heyvanlar?n- sürün?nl?rin, qu?lar?n v? m?m?lil?rin yumurtalalr?n?n rü?eym t?b?q?l?rind?n biri.

Ali sinir f?aliyy?ti (ASF) – m?rk?zi sinir sisteminin yüks?k k?siml?rinin f?aliyy?ti. Heyvanlar?n v? insanlar?n daha mük?mm?l ??kild? ?traf mühit? uy?unla?mas?n? t?min edir. ASF istilah?n? elm? onu “psixi f?aliyy?t”, “davran??”la eyni m?nal? hesab ed?n Rusiya fizioloqu ?.P.Pavlov g?tirib.

Alkoloidl?r – ali bitkil?rl? sintezl???n v? q?l?vi xüsusiyy?tl?ri olan bioloji aktiv madd?l?r. Ad?t?n azot t?rkibli heterotsikll t?rkiblidir. 10 min? q?d?r alkoloid m?lumdur; xüsus?n d? paxlal?lar, mür?kk?bçiç?klil?r v? s. bitkil?r onlarla z?ngindir.

Allergen – allergiyaya s?b?b olan ist?nil?n qida, mikrob, zülal b? b. bioloji, yaxud sintetik madd?. Avtoallelgenl?r travma, yan?q, infeksiya v? s. zaman? z?d?l?nmi? öz toxumalar?ndan ?m?l? g?lir.

Alternativ ?lam?tl?r – bir-birini inkar ed?n ziddiyy?tli ?alm?tl?r. Misal üçün gül l?ç?kl?rinin a? v? q?rm?z? r?ngl?ri; sar? v? ya??l; noxud toxumunun hamar v? q?r??l? olmas?, mavi v? q?hv?yi insan gözl?rinin r?ngi v? s.

Alternativ ?lam?tl?r – bir-birini inkar ed?n ziddiyy?tli ?alm?tl?r. Misal üçün gül l?ç?kl?rinin a? v? q?rm?z? r?ngl?ri; sar? v? ya??l; noxud toxumunun hamar v? q?r??l? olmas?, mavi v? q?hv?yi insan gözl?rinin r?ngi v? s.

Amniotlar – ali onur?al? heyvanlar (sürün?nl?r, qu?lar, insan da daxil olmaqla m?m?lil?r) bunlar?n ham?s?nda embrion ?traf?nda rü?eym t?b?q?sinin formala?mas? xarakterikdir.

Anabolizm – biokimy?vi prosesl?rin (assimilyasiya) c?mi. Hüceyr?nin qida madd?l?rini m?nims?m?sini t?min edir.

Aorta – qan da??y?c? sistemin ba? arteriyas?. Diametri 3,5 sm-? q?d?r olur. Sistolik z?rb?l?ri amortizasiya ed?r?k, bütün istiqam?tl?r üzr? b?d?nin bütün orqanlar?na qan?n fasil?siz h?r?k?tini t?min edir.

Aqrobiogeosenoz – insan t?r?find?n süni ??kild? yarad?lm?? biosenoz (ekosistem). Bitki v? ya heyvan növl?rind?n birinin v? ya bir neç?sinin yüks?k m?hsuldarl??? il? xarakteriz? edilir. Aqrobiogeosenoza tarla, ba?ça, dirrik, otlaq v? s. aiddir.

Aqrobiologiya (yunan. agros – tarla+biologiya) – kompleks elmi t?lim olub, m?d?ni bitkil?r? v? ev heyvanlar?na xarakter olan qanunauy?unluqlar?n bitkiçilikd? v? heyvandarl?qda t?dbiq edilm?si.

Aqrobiosenoz (aqrosenoz)- (yunan. agros – sah?, ?kin sah?si+ biosenoz) – k?nd t?s?rrüfat?nda m?d?ni bitkil?r üçün istifad? olunan torpaq sah?l?rind? ya?ayan canl?lar?n m?cmuyu.

Aqronomiya – bitkil?rin yeti?dirilm?si, torpa??n verimliliyinin v? m?hsuldarl??n?n yüks?ldilm?si, k?nd t?s?rrüfat? m?hsullar?n?n rasional istifad?si haqq?nda elml?r toplusu.

Avitaminoz– uzun müdd?t qidada vitaminl?rin olmamas? v? ya orqanizmin onlar? m?nims?y? bilm?m?si n?tic?sind? inki?af ed?n patoloji proses.

Avtotomiya – bir s?ra canl?larda (?sas?n onur?as?zlarda) b?d?nin bir hiss?ninin ata bilm? qabiliyy?ti. Misal üçün bir s?ra hidroid polipl?ri v? aktiniyalar qolcuqlar?n? at?rlar. Onur?al?lardan yaln?z k?rt?nk?l?l?rd?n avtotomoya xarakterikdir. Y?rt?c? t?r?find?n tutulduqda onlar quyruqlar?n? qoyub qaç?rlar. ?tirilmi? b?d?n hiss?l?ri ad?t?n b?rpa edilir. Avtotomiya t?kamül prosesind? müdafi? vasit?si kimi ?m?l? g?lib.

Ayaq – canl?larda dayaq v? h?r?k?t orqan?.

Azotofiksasiya – atmosfer azotunun azotofiks?edici bakteriyalar? il? birl??m? prosesi.

Bal?qlar?n q?ls?m?si - bal?qlarda t?n?ffüs orqan?. Cüt, simmetrik ??kild? yerl???n q?ls?m?yar?qlar? adlanan, xaric? aç?lan bir t?n?ffüs sistemidir. Q?ls?m? yar?qlar? q?ls?m? qövsl?ri il? ayr?l?r.

Banan – banan ail?sinin çoxillik ot növü. Hündür b?z?n d? n?h?ng otlard?r. Güclü kök sistemin?, q?sa saplaq v? hündür yalanç? gövd?y?, üst-üst? oturan iri yarpaqlara malik bitkidir. T?p? çiç?k tumurcuqludur. Meyv?si çoxtoxumlu gil?meyv?dir.

Baobablar – ikil?p?li bitkil?r ail?sin? aiddir. Dem?k olar ki ham?s? tropikdir. 200-? q?d?r növü mövcuddur. A?aclar? çiç?k aç?r. L?ç?kl?ri il? f?rql?nir. Çiç?yinin l?ç?kl?ri s?x ??killi qal?n tükcükl?rl? örtülü olur, bir çox hallarda 4 kameral? olur. 20 növü vard?r. Meyv?l?ri uzun balqabaq ??killi qutu formal?d?r, yem?lidir.

Batat v? ya ?irin kartof – sarma??q ail?sind?n çox illik ot bitkisi növü. Ni?asta t?rkiblidir. V?t?ni Meksika v? M?rk?zi Amerikad?r.

Bioloji mübariz? metodu – ziyanverici növl?rin v? ya bitkil?rd?, heyvanlarda v? insanlarda x?st?lik tör?d?nl?rin azald?lmas? v? ya m?hvi üçün canl? orqanizml?rd?n istifad?.

Bioloji proqress, bioloji t?r?qqi – h?r hans? sistematik qrupun öz tarixi t?kamülünd? ?lveri?li ??raitd? f?rdl?rinin miqdar?n?n v? ya?ama areal?n? geni?l?ndirm?kl? yeni müt?r?qqi formalar ?m?l? g?tirm?si prosesi. Bioloji t?n?zzülün ?ksi olan t?kamül istiqam?ti. Bioloji t?r?qqi özü 3 yolla gedir: 1. Aromorfoz, 2. Idioadaptasiya, 3. Ümumi degenerasiya.

Bioloji reqress, bioloji t?n?zzül – el? t?kamül istiqam?tidir ki, n?tic?d? h?r hans? növün v? ya sistematik qrupun f?rdl?ri mühit? uy?unla?a bilm?diyi üçün v? ya?amaq u?runda mübariz?d? m??lub oldu?una gör? yay?ld?qlar? sah? getdikc? m?hdudla??r, növen f?rdl?ri v? sistematik qrupun miqdar? azal?r. Xüsus?n sürün?nl?r xas olmu?dur.

Boy hormonu v? ya somatotropin – hipofiz hüceyr?l?ri t?r?find?n ifraz edil?n zülal t?bi?tli hormon. Somatotropin zülallar?n, ya?lar?n v? karbohidratlar?n mübadil?sini t?nziml?yir, orqanizmin boy atmas?n? stimulla?d?r?r. Erk?n ya?larda boy hormonunun normadan art?q olmas? n?h?ngliliy?, çat??mal??? is? kiçikboylulu?a (liliput) g?tirib ç?xar?r.

Bronxiollar – alveollara keç?n ?n kiçik bronxlar.

Bronxlar – yerüstü onur?al?lar?n havaötürücü yollar?. Traxeyadan ayr?lan 1,5-2 sm diametrli bronxlar ard?c?l ??kild? bölün?r?k, bronxial a?ac? ?m?l? g?tirir. Divarlar? q???rdaq halqalar?ndan ibar?t olub, üz?ri selikli qi?a il? örtülüdür.

Co?rafi – növün yay?ld??? vahid co?rafiyas?.

Çiç?k tac? – l?ç?kl?rd?n ibar?t olan ikiyanl? çiç?k kasas?n?n bir qayda olaraq ?lvan r?ngli daxili hiss?si. L?ç?kl?ri ayr?-ayr? v? ya bütöv ??killi ola bil?r.

Dad orqanlar?, dad so?anaqlar? – dad q?c?qlar?n? qavrayan orqanlar. Dad analizatorlar?n?n periferik hiss?si olub, xüsusi hissi hüceyr?l?rd?n (dad reseptorlar?ndan) t??kil olunmu?dur.

Denaturasiya (lat?n. De – itirilm?, k?narla?ma, natura – t?bii xüsusiyy?tl?ri) – zülallar?n, nuklein tur?ular?n?n v? dig?r biopolimerl?rin kimy?vi madd?l?r, temperatur v? ba?qa amill?rin t?sirind?n öz t?bii konfiqurasiyas?n? itirm?si v? ya d?yi?m?si.

Dendrari – sistematik, co?rafi, dekorativ v? ba?qa ?lam?tl?rin? gör? f?rql?ndiril?n a?ac bitkil?rinin aç?q torpaq üz?rind? yeti?dirildiyi ?razi. Dendraril?r elmi, t?lim, m?d?ni maarif v? ya t?crüb? istehsalat ?h?miyy?tli olur. Bir qayda olaraq botanika ba?lar?nda t??kil edilir.

Dizruptiv seçm? – populyasiya içind? poliformizm (h?r biri yeni bir növün ba?lan??c? ola bil?n formalar). Polimorfizm yaranmas?na s?b?b olan t?bii seçm? formalar?ndan biri. B?z?n dizruptiv seçm? h?r?k?tverici seçm?nin öz?l bir hal? kimi n?z?r? al?n?r.

DNT polimeraza – ayr?-ayr? dezoksiribonukleotidl?rin köm?yi il? DNT molekulunun sintezinin ba? tutmas?na yard?mç? olan ferment. Bu fermentin köm?yil? DNT-nin reduplikasiyas? h?yata keçirilir. ?kiqat spiral önc? iki polinukleotid z?ncir? bölünür, sonra is? onlar?n h?r birind?n komplementarl?q qaydalar?na uy?un olaraq nukleotidl?rd?n yeni z?ncirl?r ?m?l? g?lir.

DNT viruslar? – genomlar? bir sapl? v? ya iki sapl? DNT-d?n ibar?t olan viruslar. DNT viruslar?n? müst?qil növ kimi tan?mlay?rlar. ?nsan?n orqanizmind? adenovirus, iridovirus, papovavirus v? ba?qalar? ziyanvericil?rdir.

Dö? bo?lu?u – m?m?lil?rd? qar?n bo?lu?undan dö?-qar?n arak?sm?sind?n diafraqma il? ayr?lan b?d?n bö?lu?u. Dö? bo?lu?unda ür?k?traf? bo?luqla ?hat? edil?n ür?k v? içind? a?ciy?rl?r olan iki plevral kis?, h?mçinin qida borusu, aorta, venalar v? zob v?zisi yerl??ir.

Dö? q?f?si – skeletin bir hiss?si. Çiyin qur?a??n?n v? n?f?salman?n d?st?kl?nm?sin? xidm?t edir. ?lk d?f? sürün?nl?rd? meydana g?lib. Dö? f?q?r?l?rinin, 12 cüt qab?r?a v? dö? sümüyünün birl??m?sind?n ?m?l? g?lir.

Ekoloji – f?rqli növl?rin mövcud olduqlar? ekoloji mühitd?ki f?rql?r (ya?ad?qlar? yer, qidalanma üsullar?). Bu kriteriyalardan heç biri t?klikd? say?la yet?rli say?la bilm?z. Çünki h?r bir halda istisnalar vard?r. Yaln?z kriteril?rin c?mi bir f?rdi mü?yy?n növ? ay?rd etm?y? imkan verir.

Evqlena – qamç?l?lar sinfinin nümay?nd?si. Uzunlu?u 0,1 mm-? q?d?rdir. Xlorofil t?rkiblidir, ancaq qar???q qidalanma tipin? malikdir. 60-a q?d?r növü vard?r. Daha ç?x kiçik içm?li su hövz?l?rind? olur, suyun r?ngini d?yi?ir.

Fizioloji-biokimy?vi – bir növün f?rdl?rinin h?yat f?aliyy?tinin v? biokomy?vi t?rkibinin b?nz?rliyi.

Gen bank? – bu v? ya ba?qa genl?rin t?zahür etm?sinin xarakteri, onlar?n nukleotid t?rkibi, qar??l?ql? t?siri v? f?aliyy?ti haqq?nda bilgil?ri olan informasiya sistemi. Bu informasiya bir s?ra irsi x?st?likl?rin profilaktikas? v? müalic?si üçün g?r?klidir.

Gen müh?ndisliyi – bir orqanizmd?n ba?qas?na genetik informasiyan?n ötürülm?sinin laborator metodlar?n?n toplusu. Molekulyar genetikan?n bir ?öb?si, genetik materiallar?n yeni kombinasiyas?n?n ?ld? edilm?sin? xidm?t edir. 1972-ci ild? P. Bergin laboratoriyas?nda (AB?, Stamford universiteti) a?kar edilmi?dir. ?lk d?f? olaraq DNT rekombinasiyas? ?ld? edilmi?dir. Lyambada faq?n?n DNT-nin hiss?si il? meymunun ba??rsaq çöpü virusunun sirkulyar DNT-si birl??dirilmi?dir. Daha çox s?naye miqyas?nda bir s?ra zülallar? (somatotropin, insulin, interferon v? ba?qalar?) sintez ed? bil?n hüceyr?l?r (?sas?n bakterial hüceyr?l?r) almaq üçün istifad? edilir. Gen müh?ndisliyind? rekombinant plazmid metodu ?sas rol oynay?r.

Generasiya – orqanizmin ba?lan??c?ndan cinsi yeti?k?nliyin? q?d?rki h?yat dövrü. Bel?likl? bir s?ra heyvanlar ild? bir neç? n?sil verir (misal üçün dov?anlar, siçanlar v? bir çox cücül?r). ba?qa heyvanlar is? bir neç? il? ild? bir d?f? n?sil verir (balinalar, fill?r).

Genetik – bir növün f?rdl?rinin ölçü, forma v? xromosom y???n?nda b?nz?rlik, s?rb?st ??kild? m?hsuldar n?sil verm? qabiliyy?ti. M?lum oldu?u kimi müxt?lif növl?rin nümay?nd?l?ri bir qayda olaraq çarpazla?m?r v? ya n?sil art?ra bilmir.

Genetik m?lumat – orqanizmin öz?llikl?ri haqq?nda bilgi. DNT (b?zi viruslarda h?m d? RNT) nukleotidl?rinin ard?c?ll???nda kodla?d?r?lm?? ??kild? irsi yolla ötürülür. Hüceyr?l?rin m?lumat sistemini genl?r t??kil edir. Eukariotik hüceyr?l?rd? informasiya nüv?nin xromosomlar?nda, mitoxondri DNT-si v? xloroplastlarda lokalla??r. Bakteriya v? viruslarda o yegan? nuklein tur?usu molekulunda olur. Eukariotik hüceyr?l?rd? informasiya DNT – d?n m-RNT- y? transkripsiya prosesind? ötürülür. Sonra ötürm? n?tic?sind? zülal molekulunun ilkin stukturuna dönür. Çoxhüceyr?li orqanizml?rd? cinsi çoxalma zaman? genetik informasiya n?sild?n n?sl? cinsi hüceyr?l?r vasit?sil? ötürülür.

Genl?rin dreyfi – canl? orqanizml?rin az sayl? t?crid olunmu? populyasiyalar?nda t?sadüfi istiqam?tl?ndirilm?mi? allel tezliyi d?yi?iklikl?ri. Genl?rin dreyfi t?kamülün elementar amill?rind?n biridir. Genl?rin dreyfini ilk olaraq Amerika alimi S. Rayt k??f etmi?dir

Genl?rin qar??l?ql? ?laq?si – genl?rin valideynl?rd? olmayan ?lam?tin yaranmas?na g?tirib ç?xaran birg? f?aliyy?ti. Misal üçün toyuqlarda pipiyin formas?n?n irs?n keçm?si: PPrr, Pprr – noxud??killi; ppRR, ppRr – gül formal?; PPRR, PpRR, PpRr, PPRr – qoz??killi; pprr – yarpaq??killi. Toplu allelizm onunla xarakteriz? edilir ki bir ?lam?t (bir neç? formada özünü göst?r?n) yaln?z allael genl?rin t?k cütü il? deyil, bir neç? cütü il? n?zar?t olunur. Misal üçün insan?n qan qrupunun irs?n keçm?si l? geni il? n?zar?t olunur. 3 allell? göst?rilir: A, B, O (?O ?O- I qrup, IAIA, IAIO – II qrup, IBIB, IBIO – III qrup, IAIB – IV qrup).

Geobiontlar – dem?k olar ki, bütün ömrü boyu torpaqda ya?ayan orqanizml?r (soxulcanlar, köst?b?kl?r). Geobiontlar torpaq biosenozunun bir hiss?sidir.

GEOF?LL?R – torpaqda, lild?. b?z?n b?zi süxurlarda ya?ayan heyvanlar (m?s. soxulcan, lild? ya?ayan d?niz molyuskas? v? s.).

GEOF?TL?R (geo … v? yun. phyton – bitki) – q??laman?, yaxud uzunmüdd?tli quraql??a davaml??? t?min ed?n orqanlar? v? b?rpa tumurcuqlar? h?yat formalar?ndan biridir.

Geoxronoloji c?dv?lin vahidl?ri – Yer qab??? v? üzvi al?min inki?af? tarixinin zaman k?siml?rin? bölünm?si. Bu zaman k?siml?ri müxt?lif uzunluqda olmaqla bir-birind?n iqlim, geoloji prosesl?rin intensivliyi, orqanizml?rin yeni qruplar?n?n yaranmas? v? ba?qalar?n?n yox olmas? il? f?rql?nir. Geoxronoloji c?dv?lin a?a??dak? vahidl?rini qeyd etm?k olar (?n böyükd?n ?n kiçiyin? q?d?r): eon, era , dövr, m?rh?l?, ?sr. Yerin tarixind? iki eon f?rql?ndirilir: Kriptozoy v? Fanerozoy. Kriptozoy 4 milyard il davam edib v? 2 eran? ?hat? edib: Arxey v? Proterozoy. Kriptozoya q?d?rki zaman? Katarxey adland?r?rlar. Fanerozoy Paleozoy, Mezozoy v? Kaynazoy eralar?ndan ibar?t olmaqla son 570 milyin ili ?hat? edir. Era geoxronoloji c?dv?lin 100 milyon ill?rl? ifad? edil?n vahididir. Yerin tarixind? a?a??dak? eralar? f?rql?ndirirl?r: Katarxey – ?n q?dimd?n önc?ki, Arxey – ?n q?dim, Proterozoy – ilkin h?yat, Paleozoy – q?dim h?yat, Mezozoy – orta h?yat, Kaynazoy – yeni h?yat dövrü. Eralar dövrl?r? (10 milyon il), m?rh?l? (1000 il) v? ?srl?r? (100 il) bölünür.

Gigiyena – sa?laml?q haqq?nda tibb elminin bir sah?si: xarici mühit amill?rinin insan?n sa?laml???na, ?m?k qabiliyy?tin? t?sirini öyr?nir. Gigiyenan?n haz?rlad??? elmi müdd?alar? h?yata keçir?n sah? sanitariya adlan?r.

Göv??y?nl?r – cütd?rnaql?lar?n alt d?st?si. Yuxar? eosen dövründ?n m?limdurlar: ibtidai marallardan g?lm?dirl?r. daha çox qam?tli, hündür ayaql? (4 b?z?n d? 2 barmaql?), d?rnaql? heyvanlard?r. Göv??y?nl?rin ?sas di?l?ri s?rt yeml?ri çeyn?m?k üçün uy?unla?m?? ay ??killi formadad?r. M?d?l?ri mür?kk?bdir v? 4 bölm?d?n ibar?tdir. : i?k?nb?, tor, qat-qat, ??rdan.

Göz – onur?al?lar?n cüt görm? orqan?. K?ll? sümüyünün göz çuxurunda yerl??ir. Görm? analizatorunun bir ?öb?sidir. Ba? beyinl? görm? siniri il? ba?l? olan göz almas?ndan v? köm?kçi aparatdan ibar?tdir. ?nsan obrazl? ??kild? des?k, görün?ni yaln?z gözü il? deyil, h?m d? beyni il? d? q?bul edir.

Haploid – orqanizmd? xromosomlar?n t?k y???m?n?n varl???. Bu zaman h?r bir homoloji xromosom t?k sayda, y?ni cütsüz olur. Haploid y???n? ba?lan??c orqanizml?r üçün xarakterik olan diploid y???n?ndan iki d?f? az olur. Haploid diploid hüceyr?sinin heyvanlarda cinsiyy?t hüceyr?l?rinin, bitkil?rd? is? sporlar?n formala?mas? zaman? meyoz bölünm?sinin sonucudur.

Hatteriya (v? ya tuatara) – sürün?nl?rin dimdikba?l?lar d?st?sinin günümüz? q?d?r qalm?? yegan? t?msilçisi. Q?dim olmaqla dinozavrlar dövründ?n (hardasa 165 milyon il) bu yana d?yi?m?d?n qalan bir canl?d?r. Xarici görünü?ü k?rt?nk?l?y? b?nz?yir. Q?rm?z? kitaba daxil edilibl?r.

Hemoglobin – insan, onur?al? v? onur?as?zlarda qan?n q?rm?z? d?mir t?rkibli t?n?ffüs piqmenti. Zülal t?rkibi – qlobin v? zülal olmayan qemd?n ibar?tdir. T?n?ffüs orqanlar?ndan (ciy?rl?r, d?ri) oksigeni b?d?nin hüceyr? v? toxumalar?na da??y?r. ?nsanlar?n v? ali onur?al? canl?lar?n hemoglobin molekulu 4 polipeptid z?ncirind?n t??kil edilib. Bunlar?n h?r birin? qem birl??ir ki, o da oksigeni ?laq?l?ndir? bilir.

Heparin – qan?n laxtalanmas?n? ?ng?ll?y?n madd?. Heparin ilk d?f? qaraciy?r hüceyr?l?rind?n ayr?lm??d?r. H?mçinin ciy?rl?rin, ba??rsaqlar?n, böyr?kl?rin, ?z?l?l?rin v? birl??dirici toxumalar?n b?zi hüceyr?l?rind? olur.

Herbari (lat. “herbarium, herba” – ot, bitki) 1) elmi m?qs?dl? öyr?nm?k üçün y???l?b qurudulmu? bitkil?rin kolleksiyas?

H?rfl?rl? i?ar?l?m?l?r – genotipl?rin v? hibridl??dirm? zaman? ?lam?tl?rin i?ar? edilm?si üçün Q. Mendel t?r?find?n q?bul edilmi?dir: P – valideynl?r, F – u?aqlar, hibrid n?sil (F1- 1-ci n?sil, F2 – 2-ci n?sil v? s.), x – çarpazla?ma, ? – erk?k cinsini bildirir (Mars?n qalxan v? niz?si), ? – di?i cinsi bildirir (veneran?n güzgüsü), A, B – dominant ?lam?tl?r, a, b – resessiv ?lam?tl?r, AA – dominant homoziqot, aa – resessiv homoziqot, Aa – çoxhibridli çarpazla?mada heteroziqot, AaBb – dihibrid çarpazla?mada heteroziqot, AABB – dihibrid çarpazla?mada dominant homoziqot, aabb – dihibrid çarpazla?mada resessiv homoziqot.

Heyvandarl?q – K?nd t?ss?rüfat? heyvanlar?n? yeti?dir?n t?s?rrüfat sah?si. Heyvandarl?q ?halini süd, ya?, ?t, yumurta, yun, d?ri v? s. il? t?min edir. Heyvandarl?q m?hsullar?n?n tullant?s?ndan yem (sümük unu, üzsüz süd v? s.), d?rman preparatlar? (müalic? sorumlar?, hormon preparatlar? v? s.) al?n?r. Heyvandarl??a maldarl?q, qoyunçuluq, donuzçuluq, qu?çuluq, atç?l?q v? s. sah?l?r, h?mçinin bal?qç?l?q, ar?ç?l?q v? baramaç?l?q daxildir.

Heyvanlar – Canl? varl?qlar al?minin iki ?sas qrupundan (dig?r qrup bitkil?rdir) biri. Bütün heyvan?lar heterotrof orqanizml?rdir. Yer üz?rind? 1,5 mln-d?k heyvan mövcuddur. Ümumiyy?tl?, 16 heyvan tipi q?bul 190 edilmi?dir: ibtidail?r, süng?rl?r, arxeosiatlar (n?sli k?silmi?), ba??rsaqbo?luqlar, ibtidai qurdlar, molyusklar, bu?umlular, prozopikil?r, kamptozoylar, podaksonil?r, çiyinayaql?lar, poqonoforlar, d?risitikanl?lar, q?lç?qç?n?lil?r, yar?mxordal?lar, xordal?lar (onur?al?lar yar?mtipi d? daxil olmaqla). Heyvanlar? zoologiya v? bir çox xüsusi zooloji elml?r öyr?nir. Heyvanlar?n insan h?yat?nda rolu böyükdür. O. qida m?nb?yi, s?naye xammal? olub, h?m d? i?çi qüvv?sidir.

Hidrobiontlar – su tutarlar?nda yay?lm?? bitki v? heyvanlar. Bütün hidrobiontlar nekton, plankton v? bentosa ayr?l?rlar.

Hidrofil – (hidro + yun. “philiya” – sevgi) – b?zi su bitkil?ri çiç?kl?rinin su alt?nda tozlanmas? (m?s?l?n, buynuzyarpaqda, d?nizotunda v? s.). Suyun içind? bit?n bitkil?r d? hidrofill?r adlan?r.

Hidrofitl?r – yaln?z a?a?? hiss?si suda olan bitkil?r. Bu qrupa suda bit?n toxumlu bitkil?r daxildir. Eledeya, susümbülü, suzamba?? v? s. göst?rm?k olar. Hidrofit bitkil?r s?ras?nda a?ac bitkil?ri yoxdur.

Hipnoz – ali canl?larda v? insanlarda yuxuya b?nz?r v?ziyy?tin süni ??kild? yarad?lmas?. Bu zaman ba? beynin bütün qab??? deyil onun ayr?-ayr? hiss?l?ri tormozlan?r. Nec? dey?rl?r göz?tçi hiss?l?ri öz ay?ql???n? saxlamaqla hipnoz edil?nin hipnoz ed?nl? ?laq?sini t?min edir.

Hipofiz – onur?al?lar?n ba? beyinini ?sas?ndak? daxili sekresiya v?zi hipotalamo hipofizar sisteminin bir hiss?si, a?a?? beyin ?lav?si. Onun ön pay?n?n hormonlar? (adenohipofiza) bütün periferik endokrin v?zil?rin sekresiyas?n?, art?m v? mübadil?ni t?nziml?yir; ara pay? is? melanin piqmentinin ifraz?n? t?nziml?yir. Arxa pay? neyrohipofizar hipotalamusda ifraz olunan hormonlar? toplay?r v? ay?r?r.

Hipoksiya (hipo…+ lat. okygenium- oksigen), oksigen acl???, oksigen çat??mazl??? – toxumalarda oksigenin miqdar?n?n azalmas?. Patoloji v?ziyy?tl?rd? t?sadüf edilir (qanda miqdar? azald?qda). Oksigen çat??mazl???na ?n çox ür?k ?z?l?si, böyr?k toxumas?, qaraciy?r, m?rk?zi sinir sistemi h?ssasd?r. Hipoksiya k?skin v? xronik olur. K?skin hipoksiya zaman? ilk növb?d? m?rk?zi sinir sisteminin ali ?öb?sind?, xronik hipoksiya is? ür?k – damar, t?n?ffüs v? qan sistemind? funksional poz?unluqlardan ba? verir.

Hiqrofill?r (yun. hygros – rütub?tli) – Rütub?tsev?n orqanizml?r. Yüks?k rütub?t ??raitind? ya?ama?a al??m?? yerüstü canl?lar (m?ry?mqurdu, ya??? qurdu – soxulcanlar, molyuskalar)

Hiqrofitl?r – Bu qrupa bataql?qlarda, rütub?tli sahill?rd?, çay v? göl k?narlar?nda bit?n bitkil?r daxildir. Bel? bitkil?r? ciy?n, cil, tüklüc?, su t?r?si, qat?rquyru?u, a?ac bitkil?rind?n q?z?la?ac, bir çox söyüd növl?ri, evkolipt v? s. cinsl?r aiddir. Hiqrofitl?rin ?sas xüsusiyy?tl?ri onlarda su s?rfinin qar??s?n? alan uy?unla?malar?n olmamas?d?r. Hiqrofitl?r üçün kutikula buxarlanmas? xarakterikdir.

?kinci siqnal sistemi – yaln?z insana xas olan, m?zmunu sözl?rd?, riyazi simvollarda, b?dii obrazlarda özünü göst?r?n ?traf gerç?kliyin ümumil??dirilmi? inikas sistemi. Bu istilah yaln?z insana xas olan nitq (söz) siqnallar? sisteminin t?yini üçün Rusiya fizioloqu ?.P.Pavlov t?r?find?n dövriyy?y? burax?l?b. ?kinci siqnal sistemi birg? ?m?k f?aliyy?tind? birl???n insanlar?n ünsiyy?ti prosesind? bilgil?ri c?miyy?tin ba?qa üzvl?rin? ötürm? vasit?si kimi formala??b.

?kincia??zl?lar – b?d?ninin ikinci a??z d?liyi (bütövlükd?) olan ikit?r?fli simmetrik canl?lar. Birincia??zl?lardan f?rqli olaraq ya?l? heyvan?n a??z k?siyi rü?eymin a?z?ndan deyil, müst?qil ??kild? meydana g?lir. ?kincia??zl?lara yar?mxordal?lar, iyn?d?rilil?r v? xordal?lar aiddir.

?kiqanadl?lar (Diptera), milç?kl?r – tam metamorfozla?m?? h???rat d?st?si. 80 mind?n art?q, Az?rbaycanda 2 min? yax?n növü m?lumdur. ?kiqanadl?lar?n sürf?si bitkil?rin t?hlük?li z?r?rvericil?ridir. ikiqanadl?lar?n çoxu insanda v? ev heyvanlar?nda x?st?lik tör?dicil?rdir (göyünl?r, a?caqanadlar, ev milç?yi, qansoranlar v? s.). ?kiqanadl?lar?n bir hiss?si bitki tozlay?c?s? kimi faydal?d?r; torpaq ?m?l?g?lm?sind? f?al i?tirak edirl?r.

?nsan genetikas? – insan?n irsi x?st?likl?rinin praqnozla?d?r?lmas? v? diaqnostikas? il? m???ul olan biologia v? tibb sah?si. Haz?rda ara?d?rmaç?lar insan genomunun sirrinin tam aç?lmas?na, y?ni onkoloji v? immunoloji x?st?likl?rin, madd?l?r mübadil?sinin pozulmas?n?n genetik s?b?bl?rini daha d?rind?n ba?a dü?ülm?sin? yax?nla?m??lar. Insanlar?n n?sil yeti?dirm? prosesinin ara?d?r?lmas? bir s?ra s?b?bl?rd?n ç?tinl??ib: genl?rin say?n?n çoxlu?u, n?sl say?n?n az olmas?, n?sil d?yi?m?sinin yava? getm?si, ?traf mühitin ??rtl?rinin r?ngar?ngliyi v? sosial aspektl?rl? ba?l?l???. Buna gör? d? yaln?z b?zi genetik metodlar (geneoloji, ?kizlik) geni? yay?l?b.

?nsanda ?mmunçat??mazl??? Virusu v? ya ??V – insanda Q?ÇS – ? (qazan?lm?? immun çat??mazl??? sindromu) s?b?b olan virus. Retroviruslara aiddir. Genetik material? RNT molekulu formas?ndad?r. Dair?vi qurulu?ludur, diametri 100 – 120 nm-dir. Zülal – ya? mebran?n?n alt?nda ara qat?n? ?m?l? g?tir?n zülal kapsidi var. Onun alt?nda virusun “nüv?si” – k?silmi? konus formas?nda olan zülal qatl? nukleoid yerl??ir. Nukleoidin içind? iki RNT molekulu v? revertaz fermenti yerl??ir.

Jen?en – çoxillik ot bitkisi. Daha çox Çin, Koreya v? yax?n ?razil?rd? kölg?li me??l?rd? yaban? ??kild? bitir. D?rman bitkil?rin? aiddir. Jen?en güclü tonusland?r?c? bitkidir. Tibbi praktikada jen?enin kökünd?n istifad? edilir. Bu kökl?rd? qlikozidl?r, B, F, E qrupundan olan vitaminl?r, karotin olur. Çox gec böyüyür, 100 il? q?d?r ya?ay?r. Ç?kisi 400 qr-a q?d?r olur. H?m d? m?d?ni ??kild? yeti?dirilir. Bu bitki rütub?t sev?n oldu?u kimi istilik d? sevir. Quru kökl?rinin m?hsildarl??? 1 ha-dan 5 – 8 sentnerdir. Kökl?rini 5- 6 illik olanda y???rlar.

K?l?m k?p?n?yi – gündüz k?p?n?kl?ri ail?sin? aiddir. R?ngl?ri daha çox a?, sar? v? ya nar?nc?, üz?rind? qara xallar olur. Qanadlar?n?n aras?ndak? m?saf? 8 sm-? q?d?rdir. T?rt?llar? ya??l r?ngd? v? tükcüklü olur. Baramas? ip?k k?m?rcikl? substrata ba?lanm?? olur. 500-? q?d?r növü vard?r. Geni? yay?lm??d?r. ?sas?n xaçç?ç?klil?r v? paxlal? bitkil?rd? inki?af edirl?r. K?nd t?s?rrüfat?n?n ziyanvericil?ridir.

K?p?n?kl?r v? ya pulcuqqanadl?lar – inki?aflar? tam çevrilm? yolu il? ged?n cücül?r d?st?si. Çoxunun yüks?k xass?li sorucu a??z aparat? vard?r. Bir cüt r?ngli, üz?ri tükcükl?rl? örtülü olan pulcuqlu qanadlar? xarakterikdir.

Krevetka – onayaql? x?rç?ngl?rin alt d?st?si. 2 min? q?d?r növü vard?r. B?d?ninin uzunlu?u 2-30 sm-dir. Qar?nc??? ?z?l?li ba? – dö? hiss?d?n daha uzundur. Bir çox hallarda ayaqlar?n?n önd?ki 2 – 3 cütü q?cqac??killidir. Qar?n ayaqlar?n?n haça ??killi olmas? üzm?l?rin? v? di?il?rd? kürü qoymalar?na yard?mç? olur.

Kür?kayaql?lar – x?rç?ngkimil?rin bir d?st?si. 6000-d?n çox növü vard?r. S?rb?st h?r?k?t ed?nl?rin uzunlu?u 0,1 – 3 mm-? q?d?rdir. B?d?ni mür?kk?b ba?dan (t?rkibin? 1-ci dö? seqmenti d? daxildir), dö?d?n v? ayaqlar? olmayan qar?nc?qdan ibar?tdir. Ba??nda t?k gözü vard?r. ?ks?riyy?ti parazit h?yat t?rzi sürür. 3 d?st?si var ki, onlardan da daha m??huru siklop d?st?sidir.

Kürütökm? – d?yirmia??zl?lar?n v? bal?qlar?n çoxalma zaman? kürütökm? dövrü. Kürütökm?d?n sonra xarici çoxalma ba? verir.

Laminariya – qonur yosun növü. D?niz k?l?mi d? adlan?r. Uzun tallomunda (20 metr? q?d?r) çoxlu miqdarda metionin amin tur?usu, yod, karbohidrat, mineral madd?l?r v? vitaminl?r var.

Leysin – ?v?zolunmaz amin tur?usu. Bütün t?bii zülallar?n t?rkibin? daxildir. Qaraciy?r, anemiya v? ba?qa x?st?likl?rin müalic?si zaman? t?dbiq edilir.

Lizin – ?v?zolunmaz amin tur?usu. A? çör?yin t?rkibind? lizin çat??mazl??? onun ?sas qida madd?si kimi istifad?sini m?hdudla?d?r?r. Qara çör?kd? lizin yet?rinc? olur. Sinteteik yolla al?nan lizind?n yem v? qida m?hsullar?n?n z?nginl??dirilm?si üçün istifad? edilir.

Lyamblya – qamç?l?lar?n bir növü. B?zi onur?as?zlar?n, suda-quruda ya?ayanlar?n, m?m?lil?rin v? insanlar?n ba??rsaq paraziti. 100-d?n çox növü vard?r. B?d?n qurulu?u armuda b?nz?r ikit?r?fli simmetrikdir. Qurulu?u etibaril? ba??rsaq hüceyr?l?rin? yap???b onlar? sorma?a uy?unla?m??d?r (insan?n ba??rsaqlar?nda v? öd yolunda ya?ay?r). Könd?l?n bölünm? yolu il? çoxal?r. Ba??rsa?? a?a?? hiss?l?rin? dü??r?k sistalar ?m?l? g?tirir, bu da öz növb?sind? xarici mühit? ç?x?r v? ba?qalar?n?n yoluxmas?na s?b?b olur.

Metionin – zülallar?n t?rkibin? daxil olan ?v?zedilm?z amin tur?usu.

Morfoloji kriteriya – bir növün f?rdl?rinin xarici qurulu?unun b?nz?rliyi.

Mutant gen – nukleotidl?rin düzülü? ard?c?ll???n?n pozuldu?u v? ya yerini d?yi?diyi gen, y?ni mutasiya.

Nar – nar ail?sind?n olan cubtropik bitki növü. Az?rbaycanla yana?? Türkiy?d?, Orta Asiyada, C?nubi Az?rbaycanda v? ba?qa yerl?rd? yeti?dirilir. Nar 5 m-? q?d?r hündürlüyü olan kol v? ya a?ac bitkisidir. ?stisev?ndir. Quraql??a dayan?ql?d?r. 20 oC q?d?r ?axtaya dözür. ?sas?n yay? isti v? uzun, pay?z? is? quru v? il?q keç?n ?razil?rd? bitir. Nar?n meyv?si yalanç? gil?meyv?dir.

N?sil qay??s? – mü?yy?n növün inki?af?n? v? sonrak? t?r?qqisini t?min etm?kd? heyvanlar?n kompleks mühüm h?yati h?r?k?tl?ri: qohum f?rd qrupunun, anan?n v? ya ail? cütünün balalar? yeml?m?si, qulluq etm?si, qorumas?.

Nigah dövrü - bir çox ali canl?larda çoxalmaya, cütl??m?y? q?d?rki dövr. Bir s?ra canl?larda bu dövrd? nigah görünü?ü formala??r, davran??lar? d?yi?ir.

Növ?m?l?g?lm? - növl?rin (mikrot?kamül) v? ya daha böyük sistematik kateqoriyalar?n (cins, ail?, d?st?, sinif, növ – makrot?kamül) formala?mas?na g?tirib ç?xaran t?kamül d?yi?iklikl?ri toplusu. Yeni növl?rin formala?mas? prosesi divergent xarakter da??y?r. Tam bir formalar d?sti öz ba?lan??c?n? bir formadan al?r. Daha sonra t?bii seçm?nin t?siri alt?nda ?lam?tl?rin? gör? daha uy?un olan formalar qal?r, dig?rl?ri is? ölür.
65. Monotipik növl?r – özünü z?if göst?r?n növdaxili strukturlu alt növl?ri, ekotipl?ri, populyasiya qruplar? d?qiq növdaxili polimorfizmi olmayan növl?r. Monotipik növl?rin nümun?si kimi endemik növl?r göst?ril? bil?r: Baykal nerpa (suitiy? b?nz?r m?m?li heyvan), ginkqo, sekvoya, örd?kburun, böyük panda v? ba?qalar?.

Növün kriteril?ri – orqanizmin bir növünü ba?qa növd?n f?rql?ndir?n ?lam?tl?r toplusu. A?ag?dak? kriteriyalar vard?r: morfoloji, genetik, fizioloji – biokimy?vi, co?rafi, ekoloji.

P?hriz - xüsusi olaraq say?na, t?rkibin?, enerji d?y?rin? (kaloriliyin?) v? haz?rlanma üsuluna gör? rasion, h?mçinin qidalanma rejimi. Qida rasionu orqanizmin plastik v? energetik materiala t?l?bat?n? yet?rinc? t?min ed? bil?c?k qida madd?l?rind?n ibar?t ?rzaq d?sti. U?aqlar üçün is? onlar?n böyüm?sini v? inki?af etm?sini t?min ed? bil?c?k ?rzaq d?sti. Qidalanma rejimi qida q?bul etm? vaxt?d?r. P?hriz müalic? m?qs?di il? t?tbiq edilir.

Politipik növl?r – müxt?lif d?r?c?li (alt növ, ekotip v? populyasiya) növdaxili d?qiq strukturu olan növl?r. Politipik növl?r üçün növdaxili polimorfizm xarakterikdir ki, o da müxt?lif populyasiyalar?n yaranmas?na g?tirib ç?xar?r. Müasir növl?rin mütl?q çoxlu?u politipikdir.

Polivitaminl?r – müxt?lif vitamin d?stl?rind?n ibar?t olan vitamin preparatlar?.

Qalxanvari v?zi – daxili sekresiya v?zi. Insanda udla??n alt?nda yerl??ir. Qalxan ??killidir. Ümumi ç?kisi 30 qr-a q?d?rdir, iki hiss?lidir. Onu t??kil ed?n hüceyr?l?r qovuqlara – follikullara toplan?r. Bu v?z yodu udur, yod t?rkibli tiroksin v? triotironin hormonlar?n? h?mçinin tireokalsitonini sekresiya edir. Tiroksin orqanizmin inki?af?n? t?nziml?yir, mübadil? prosesl?rininin intensivliyini yüks?ldir. Qalxanvari v?zin hiperfunksiyas? Bazedov x?st?liyinin s?b?bidir. Bunun simptomlar? zob, gözün b?r?lm?si, madd?l?r mübadil?sinin art?m?, t?rl?m?, n?bzin sür?tl?nm?si, ?s?bilik, yor?unluq. U?aqlarda qalxanvari v?zin çat??mazl??? yod yoxlu?u hal?nda Kretinizm? – fiziki v? ?qli c?h?tc? geri qalmaya s?b?b olur. Böyükl?r Miksedema x?st?liyin? tutulur. Bu x?st?liyin simptomlar? madd?l?r mübadil?sinin azalmas?, b?d?n temperaturunun a?a?? dü?m?si, n?bzin azalmas?, arterial t?zyiqin z?ifl?m?si, yuxu tutma, yadda??n pozulmas?d?r.

Qamç? - qamç?l?lar?n h?r?k?tinin ultramikroskop orqanoidi. Bazal cisimciyind?n ba?lan??c?n? götür?n çox nazik ç?x?nt? ??klind?dir. Qamç? içi sitoplazma il? dolu bo?lu?u olan nazik mebrandan ibar?tdir. Uzunlu?u boyunca 9 periferik 2 m?rk?zi (ikiqat) nazik sap??klind?dir (fibril). Heyvanlar?n böyük ?ks?riyy?rind? ki?i cinsi hüceyr?l?rinin qamç?s? vard?r. H?mçinin ba??rsaqbo?luqlular?n ba?qa ixtisasla?m?? hüceyr?l?rind? d? qamç?l? hüceyr?l?r? rast g?linir.

Qamet – heyvanlar?n v? bitkil?rin reproduktiv hüceyr?si. ?rsi bilgil?ri ötürür. Qametogenez prosesind? ?m?l? g?lir v? xromosomlar?n haploid y???n?na sahib olur. Qamet canl?larda qad?n (yumurta hüceyr?) v? ki?i (spermatozoid) v? ya bitkil?rd? sperma (quyruqsuz olur) ola bil?r. Ki?i v? qad?n qametl?rinin birl??m?si zaman? ziqot formala?mas? il? n?sil art?rma ba? verir.

Qamma-qlobulinl?r – qan plazmas?n?n immunoqlobulinl?r? aid olan zülallar?. Qan plazmas?ndak? antitell?rin ?sas qrupunu t??kil edirl?r. Bir çox virus v? bakteriya x?st?likl?rinin profilaktikas? v? müalic?sind? istifad? edilirl?r.

Qan deposu – öz damarlar?nda qan toplayan v? laz?m oldu?u zaman onu atan orqan v? toxumalar – d?ri, dalaq, qaraciy?r, ba??rsaq, venalar.

Qan t?zyiqi – qan?n qan damarlar?n?n v? ür?k bo?luqlar?n?n divarlar?na göst?rdiyi t?zyiq. Ür?yin y???lmas? (sistola) v? qan?n damarlara daxil olmas?na mane olan damarlar?n müqavim?ti n?tic?sind? ?m?l? g?lir. Qan-damaq sisteminin fizioliji xüsusiyy?tl?rinin ?n yax?? göst?ricisi iri damarlardak? – aorta, arteriya t?zyiqinin qiym?tidir. Buna arterial t?zyiq deyirl?r v? mm civ? sütunu il? ölçülür. Orta ya?l? sa?lam insanlarda bu t?zyiq 120 – 80 –dir.

Qanqli – sinir siqnallar?n?n i?l?nm?sini gerç?kl??dir?n xüsusi neyron toplulu?undan formala?an sinir qov?a??. Onur?as?zlarda beyin funksiyas?n? yerin? yetirir. Onur?al?larda is? onur?a v? k?ll? beyinl?rin?, sinirboyu v? orqanlar?n divarlar?nda yerl???n vegetativ (simpatik v? parasimpatik) qanqlil?r? ayr?l?r. Bazal qanqlil?r böyük yar?mkür?l?rin nüv?sidir.

Qastrin – zülal t?bi?tli hormon. M?m?lil?rin m?d?sind? selikli qi?an?n xüsusi hüceyr?l?ri t?r?find?n formala?d?r?l?r. Qidan?n m?d?y? daxil olmas? qastrinin ayr?lmas?na s?b?b olur. Bu is? xlorid tur?usunun, m?d? v? pankrea ?ir?l?rinin sekresiyas?n?, öd ifraz?n? stimulla?d?r?r.

Q?ls?m? qövsü – d?yirmia??zl?lar?n v? bal?qlar?n udla??n?n skelet elementinin sistemi. D?yirmia??zl?larda v? b?zi akulalarda 7 -? q?d?r q?ls?m? qövsü var. Bal?qlar?n çoxunda is? 5 q?ls?m? qövsü var. Sümüklü bal?qlarda arxa qövsl?r reduksiyaya u?rayib v? yaln?z 3 qövs qal?b. Q?ls?m? qövsl?ri q???rdaq kimi (d?yirmia??zl?lar, q???rdaql?lar, n?r?l?r, ikicürt?n?ffüslül?r) v? sümüklü (sümüklü bal?qlar) ola bil?r.

Qlikogen v? ya heyvan m?n??li ni?asta– monomeri qlükoza olan polimer karbohidrat?. Qlikogenin molekulunda 10 minl?rl? qlükoza qal??? ola bil?r. Göb?l?kl?rd?, onur?al? heyvanlar?n v? insan?n b?d?n toxumalar?nda “istilik” ehtiyat? kimi olur.

Qlisin - ?n sad? amin tur?usu. Bir çox zülallar?n v? bioloji aktiv madd?l?rin t?rkibin? daxildir. Qlisind?n hüceyr?l?rd? porfirinl?r v? purin ?saslar? sintez olunur.

Qlobal istil??m? – Yer üçünd? istixana effektind?n qaynaqlanan iqlim istil??m?si. Atmosferin a?a?? qatlar?nda antropogen karbonlu qazlar? v? ba?qa istixana qazlar?n?n (metan, xlorluftorlu, freon, azot oksidl?ri) artmas? yüks?lir. ?stixana qazlar? istixanan?n örtüyü kimidir: gün?? ?üalar?n? burax?r ancaq Yer qat? qab???ndan infraq?rm?z? ?üalar?n qar??s?n? al?r. Temperaturun artmas? sonucunda iqlim zonalar?n?n yeri d?yi??c?k, vegetasiya dövrl?ri f?rql?n?c?k, böyük buz kütl?l?ri ?riy?c?k, ya??nt?lar?n v? gün?? ?üalanmalar?n?n h?cmind? f?rql?r yaranacaq.

Qlutamin tur?usu – orqanizmd? zülallar?n, bir s?ra kiçik molekulyar madd?l?rin t?rkibind? v? s?rb?st ??kild? olur. Azotlu mübadil? (amin qruplar?n keçidi, orqanizm üçün z?h?rli olan ammiak v? ba?qa madd?l?rin birl??dirilm?si) zaman? vacib rol oynay?r.

Qlükaqon – zülal t?bi?tli hormon. M?d?alt? v?zin Langerhans adac?qlar?n?n alfa hüceyr?l?ri t?r?find?n ?m?l? g?lir. Qaraciy?rd? qlükoqon qlikogenin qlükozaya q?d?r parçalanmas?n? sur?tl?ndirir v? insulinl? birlikd? karbohidrat mübadil?sin? n?zar?t edir. Vegetativ sinir siteminin simpatik ?öb?sinin t?siri alt?nda qlükoqonun sekresiyas? sur?tl?nir.

Qonur yosunlar – mür?kk?b anatomik qurulu?a malik çoxhüceyr?li h?r?k?tsiz yosunlar?n ?öb?si. Xromotoforu diskvari, qonur r?ngd?dir (fukoksantin d? daxil olmaqla piqment – karotinoidl?r v? A v? C xlorofill?ri). Ehtiyat madd?l?r: laminarin, manitol, b?z?n d? ya?. Nümay?nd?l?ri: laminariya, sarqas yosunlar?, fukus v? ba?qalar?.

Qorunan növl?r – bitki v? heyvanlar?n nadir v? n?sli k?silm?k üzr? olan növl?ri. Ayr?-ayr? növl?rin qorunan növl?r kateqoriyas?na aid edilm?si üçün ?sas kimi onlar?n bütün areal üzr? say? götürülür. Onlar t?s?rrüfat istismar?ndan ç?xar?l?r, xüsusi qeyd? v? ayr?ca mü?ahid? alt?na al?n?r.

Sarqas yosunlar? – qonur yosun növü. 1 illik v? ya çoxillikdir, kol??killi 0,5 – 2 metr uzunluqda olur. Yüz?d?k növü vard?r. ?sas?n tropik v? subtropik d?nizl?rd? olur. Sahil zola??nda suyun dibind? bitir

S?rtqanadl?lar v? ya böc?kl?r – s?rtqanadl?lar-h???ratlar sinfinin ?n böyük d?st?si. Qidalanma xüsusiyy?tl?rin? gör? böc?kl?r bitki yey?nl?r (fitofaqlar), çürüntüyey?nl?r (saprofaqlar) v? y?rt?c?lara bölünür. T?qrib?n 140 f?sil?y? m?nsub 300 min? q?d?r növü var. Az?rbaycanda 5 min? yax?n növü m?lumdur.

Su – yer s?thind? v? canl? orqanizml?rd? ?n geni? yay?lm?? kimy?vi madd?. Kimy?vi formulu H2O. Su hidrogen birl??m?l?ri yarada bilir v? 0 d?r?c?d?n 100 d?r?c?y? q?d?r temperatur alt?nda maye halda olur. Su sintez (fotosintez), hidroliz v? oksidl??m? reaksiyalar?nda i?tirak edir.

?am a?ac? - ?am ail?sin? m?nsub h?mi??ya??l iyn?yarpaql? a?ac növü. A?ac ç?tirinin tac? s?x, çox da d?rin? getm?y?n kök sistemin? malikdir. Iyn? yarpaqlar? dördbucaql?, b?z?n d? hamar, itiuclu olur, 7 – 9 il ya?ay?r . Qozalar? sallanand?r, birinci ilin pay?z?nda yeti?ir. Bu a?aclar 300 – 500 il ya?ay?r. Kölg?y? davaml?d?rlar. Xalq t?s?rrüfat?nda geni? istifad? edil?n odunca?a malikdir.

T?rt?l – k?p?n?kl?rin (pulcuqqanadl?lar?n) qurda b?nz?r sürf?l?ri.

Tirozin – bir çox zülallar?n t?rkibin? daxil olan ?v?zedilm?z amin tur?usu. Hormonlar?n biosintezi üçün ba?lan??c madd?si: adrenalin, tiroksin, triyotironin. Tirozin 1949-cu ild? pendirin analizi zaman? k??f edilib.

Triponosom – qamç?l?lar?n bir nümay?nd?si. Ölçül?ri 10 – 100 mkm v? daha art?qd?r. Onlarla növü vard?r. Triponosomlar insanlar?n v? onur?al? heyvanlar?n qan v? toxumalar?n?n parazitidir; triponosomoza s?b?b olur. Triponosomozun yoluxdurucular? qan soran h???ratlard?r (milç?kl?r, se –se milç?yi v? s.)

Triptofan – ?v?zolunmaz amin tur?usu. Qamma-qlobulin, kozein v? ba?qa zülallar?n t?rkibin? daxildir.

Vaksinasiya – orqanizm? vaksin yeridilm?si yolu il? immunla?d?rma prosesi (f?al süni immunitet yarad?lmas?). Vaksinl??dirm? insanlar? v? heyvanlar? yoluxucu x?st?likl?rd?n qorumaq üçün profilaktik t?dbir kimi t?dbiq edilm?kl? b?rab?r x?st?likl?rin müalic?si üçün d? yararl?d?r.

Valin – ?v?zolunmaz amin tur?usu. Bütün zülallar?n t?rkibin? daxildir (xüsus?n çox halda albuminl?rd?, kazeind?, birl??dirici toxuma zülallar?nda). B3 vitamininin v? penisilinin biosintezi zaman? ilkin madd?si kimi xidm?t edir.

Vitamin A – retinol, yaxud antikseroftalmik vitamin- ya?da h?ll olan vitamin, t?rkibi biratomlu doymam?? tsiklik spirtd?n ibar?tdir, aç?q- sar? r?ngli kristallik madd?. Sutkal?q t?l?bat 1-2,5 mq-a b?rab?rdir. Bu vitaminin ?sas t?bii m?nb?l?ri bal?q ya??, k?r? ya?? v? qaraciy?rdir. Hipovitaminozu n?tic?sind? – “toyuq korlu?u“ x?st?liyi, spermatogenezin poz?unlu?u, d?rinin buynuz t?b?q?sinin v? selikli qi?alar?n z?d?l?nm?si v? qurumas?, ar?qlama kimi m?nfi hallar ba? verir.

Vitamin B1 – tiamin, aneyrin, antinevrit vitamini (1912 K. Funk).Suda h?ll olan vitamin. T?rkibi iki komponentd?n – pirimidin nüv?si il? rabit?li olan 2-metil-5-hidroksimetil-6-aminopirimidind?n v? tiazol qal???ndan ibar?tdir. Ona sutkal?q t?l?bat 3 – 4 mq-d?r. Yaln?z bitkil?r v? mikroorqanizml?r onu sintez edir, noxudda, meyv?l?rd?, kökümeyv?lil?rd?, mayalarla, h?mçinin qaraciy?rd?, böyr?kd?, ?z?l?d? d? t?sadüf olunur. B1 vitamininin avitaminozu n?tic?sind? “beri-beri” x?st?liyi tör?yir. Su-duz mübadil?si, h?zm,sinir sistemi,ür?yin i?i pozulur. ?rtaflarda atrofiyalar yaran?r. T?rkibind? h?m kükürd, h?m d? amin qrupu oldu?u üçün tiamin d? adlan?r.

Vitamin B12 – siankobalamin, antianemin vitamini, suda h?ll olan vitamin. Tünd – q?rm?z? r?ngli, kristallik madd?dir. T?rkibind? kobalt (4,5%) v? sian qrupu olan oldu?una gör? – siankobalamin adlan?r. Günd?lik t?l?bat 1-3 mkq-d?r. Südd?, yumurta sar?s?nda, pendird?, bal?qda, böyr?kd?, ?td?, xüsus?n qaraciy?rd? B12 vitamini çox z?ngindir. Qanazl???n?, qanyaranman? nizama sal?r, zülallar?n v? metionin amintur?usunun sintezini sür?tl?ndirir, asetill??m? reaksiyalar?nda, sirk? v? piroüzüm tur?ular?n?n bioloji oksidl??m?sind?, fosfatidl?rin sintezind? v? s. rol oynay?r. B12 avitaminozu zaman? m?d?nin selikli qi?as?n?n atrofiyas? (Adisson – Birmer x?st?liyi), b?d xass?li anemiya yaran?r, qanyaranma prosesi pozulur v? s.

Vitamin B2 – riboflavin, laktoflavin- suda h?ll olan vitamin. Flavinl?r qrupundan olan bu madd? sar? r?ngli kristallik madd?dir. T?rkibi iki komponentd?n – izoalloksazinin metill??mi? tör?m?sind?n v? onunla birl??mi? ribitol spirtind?n ibar?tdir. Günd?lik t?l?bat 2 – 4 mq-d?r. T?r?v?zl?rd?, südd?, yumurta sar?s?nda, bal?qda, qaraciy?rd?, böyr?kd? B2 vitamini çox z?ngindir. B2 vitamini ür?k – damar sisteminin, t?n?ffüs v? endokrin sistemin f?aliyy?tind?, sinir sisteminin i?in? müsb?t t?sir göst?rir. B2 avitaminozu zaman? – a??z v? gözün selikli qi?as? z?d?l?nir, tükl?r tökülür, a??z buca??nda v? dodaqlarda çatlar ?m?l? g?lir, qaraciy?r z?d?l?nir v? s. B2 vitamini hemoqlobinin sintezind? i.tirak etdiyi üçün, onun çat??mazl??? n?tic?sind? anemiya x?st?liyi d? tör?y? bil?r.

Vitamin B3 – pantoten tur?usu, antidermatid amili – suda h?ll olan vitamin. Onun molekulu bir- biril? peptid rabit?si il? birl??mi? ? – alanind?n v? ?, ? – dihidroksi – ?, ?1 – dimetil-ya? tur?usundan ibar?tdir. Ona günd?lik t?l?bat 10 mq-a b?rab?rdir. Zülallar?n biosintezind?, qlükozan?n m?nims?nilm?sind?, üzvl?rin f?aliyy?tind? mühüm rol oynay?r. Onun t?sirind?n amintur?ular?n v? karbohidratlar?n qana sorulmas? sür?tl?nir. Ba??rsaqlar?n divarlar?n?n dal?avari y???lmas? gücl?nir. O, asetill??m? reaksiyalar?nda koferment kimi i?tirak ed?n koenzim A – n?n t?rkibin? daxildir. B3 – vitamininin avitaminozu n?tic?sind? heyvanlarda boy art?m? l?ngiyir, qanda xolesterinin miqdar? azal?r, ya? mübadil?si pozulur, qaraciy?rd? v? böyr?kl?rd? degenerasiya ba? verir v? s.

Vitamin B6 – piridoksin, adermin, antidermatid, suda h?ll olan vitamin. Piridin tör?m?l?ridir. A? kristallik madd?dir. Günd?lik t?l?bat 2- 3 mq-d?r. Düyü k?p?yi, bu?da, paxla, mayalar, qaraciy?r, böyr?k, ?z?l?l?r, beyin, yumurta sar?s? B6 vitamini il? z?ngindir. B6 vitamini porfirinl?rin sintezind?, ya?lar?n n?qlind? v? mübadil?sind?, hemoqlobin yaranmas?nda mühüm rol oynay?r. Onun avitaminozu zaman? tükl?r tökülür. Barmaqlar?n qanqrenas? ba? verir, dermatit yaran?r, q?colmalar v? sinir poz?unluqlar? ba? verir.

Vitamin C – askorbin tur?usu, antiskorbut vitamini, suda h?ll olan vitamin. Günd?lik t?l?bat 50- 78 mq-d?r. T?bii m?nb?yi bitki m?n??li qida m?hsullar?. O, böyr?küstü v?zin qab?q madd?sinin hormonlar?n?n hidroksill??m?sind?, hemoqlobinin aktivliyinin artmas?nda, bir çox z?ruri madd?l?rin yaranmas?nda i?tirak edir. Hipovitaminozu zaman? di?l?rin tökülm?si, sümükl?rin kövr?kl??m?si il? mü?ahid? olunan – skorbut v? ya sinqa x?st?liyi ba? verir.

Vitamin D – kalsiferol, yaxud antiraxit vitamin – ya?larda h?ll olan vitamin. T?rkibi doymam?? tsiklik spirtd?n ibar?tdir. 1919-cu ild? polyak alimi Quldçinski bu vitaminin t?rkibinin kristallik madd?d?n ibar?t olmas?n? a?kar etmi?dir. T?bii m?nb?yi – bal?q ya??, qaraciy?r, süd, k?r? ya??, yumurta sar?s?. Ultrab?növ??yi ?üalar orqanizmd? sterinl?ri D – vitaminin? çevirir. Günd?lik t?l?bat 13-15 mikroqram v? bir q?d?r art?q. O, orqanizmd? kalsium v? fosfor mübadil?sin?, onlar?n ba??rsaq divarlar?ndan sorulmas?na, bioloji oksidl??m? prosesl?rin?, limon tur?usunun mübadil?sin? t?sir edir. Hipovitaminozu n?tic?sind? sümük ?yilm?l?rin? s?b?b olan – raxit x?st?liyi ba? verir.

Vitamin E – tokoferol, yaxud n?sltör?tm? vitamini. 1936-c? ild? Evans t?r?find?n ya?da h?ll olan v? empirik formulu C29H50O2 olan vitamin oldu?u tap?lm??d?r. T?bii m?nb?yi pamb?q ya??, k?tan ya??, k?r? ya??, noxud, qaraciy?r, yumurta, süd v? s. Günd?lik t?l?bat 25-30 mq-d?r. Hipovitaminozu zaman? n?sltör?tm? qabiliyy?tinin pozulmas? ?z?l? z?ifliyi, iflic v? s. mü?ahid? olunur.

Vitamin H – antiseboreya vitamini, biotin, suda h?ll olan vitamin, kristallik madd?. Hipovitaminozu n?tic?sind? dermatid, sinir poz?unlu?u, ür?kbulanma, yor?unluq v? s. ba? verir. Günd?lik t?l?bat 150-200 mkq-d?r. Qaraciy?r, yumurta sar?s?, kartof, so?an, süd v? s. –d? biotin çoxdur.

Vitamin K – filloxinon, yaxud antihemorragik vitamin (1929 Dam) ya?da h?ll olan vitamin, menaxinonin tör?m?l?ridir. Insan?n ba??rsa??nda ya?ayan ba??rsaq çöpl?ri bakteriyalar? sintez etdiyi üçün avitominozu olmur. Hipovitaminozu zaman? is? ba??rsaqda, beyind?, ?z?l?l?rd?, d?rialti piy qat?nda qans?zmalar olur.

Ya? – 1. h???ratlarda qab?qd?yi?m? dövrl?ri aras?ndak? dövr, 2. Insan ömrünün müv?qq?ti dövrü, inki?af m?rh?l?sinin xarakteristikas?. Bir neç? ya? dövrü f?rql?ndirilir: yeni do?ulma: 1 aya q?d?r, süd?m?r dövr: 1 il? q?d?r, körp?lik 1-3 il, erk?n u?aql?q dövrü: 4 – 7 il, ikinci u?aql?q dövrü: 8- 12 (o?lanlarda) v? 8 – 11 (q?zlarda), yeniyetm?lik dövrü: 13 – 16 (o?lanlarda) v? 12- 15 il (q?zlarda), g?nclik 17- 21 il (o?lanlarda) v? 16 – 20 il (q?zlarda), 1-ci yetkinlik dövrü 22 -35 il (o?lanlarda) v? 21 – 35 il (q?zlarda), 2-ci yetkinlik dövrü ki?il?rd? 60, qad?nlarda 55 ya?a q?d?r, ya?l?l?q dövrü 75 ya?a q?d?r, qocal?q 75 – 90 ya?, uzunömürlülük 90 ya?dan yuxar?. 3. Yetkinlik d?r?c?si. T?qvim ya?? (xronoloji pasport) – do?u?dan sona q?d?r. Bioloji ya? atropometriyan?n göst?ricil?ri skeletin, di?l?rin, d?rinin göst?ricil?ri üzr? mü?yy?n edilir v? t?qvim ya?? il? üst –üst? dü?m?y? bil?r. Psixi ya? yoxlamalarla mü?yy?n edilir v? yoxlaman?n n?tic?l?rin? uy?un g?l?n orta göst?ricil?rl? mü?yy?n olunur.

Ya?amaq u?runda ?lveri?siz ??raitl? mübariz? - ?traf mühitin ??rtl?rinin (güclü istil?r, soyuq, quraql?q, rütub?t v? s.) pisl??m?si hal?nda ist?nil?n ya?ay?? areal?nda mü?ahid? edilir. Bu zaman daha güclü f?rdl?r sa? qal?r v? n?sli davam etdirir. Onlar?n sonrak? n?sli h?min ya?ay?? ??raitin? daha rahat uy?unla??r

Ya?amaq u?runda növdaxili mübariz? – mövcud h?yat ??raitin? v? ya?ama?a daha çox uy?unla?m?? f?rdl?rin bu ??rtl?r? daha az uy?unla?anlar? z?ifl?tm?si v? ya m?hv etm?si il? xarakteriz? edil?n bir növ daxilind? f?rdl?rin münasib?tl?ri. Eyni ya?ay?? resurslar? u?runda mübariz?d?n qaynaqland??? üçün ?n q?ddar formada özünü göst?rir. Ayr?-ayr? f?rdl?rinin m?hvin? baxmayaraq, növün çiç?kl?nm?sini t?min edir.

Ya?amaq u?runda növl?raras? mübariz? – müxt?lif növl?rin f?rdl?ri aras?ndak? münasib?tl?r. Bu zaman bir növ ba?qa növü s?x??d?r?r, m?hv edir, yaxud da qar??l?ql? faydal? ??kild? mövcudlu?a m?cbur edir, ?razi u?runda mübariz?y? sövq edir. Bütün bunlar iki ayr? növün eyni iddialarda olmas?ndan qaynaqlan?r.

Yeng?c v? ya q?saquyruqlu x?rç?ng – Bu?umayaql?lar tipind?n olan üstü q?nla örtülü v? ba? t?r?find? iri q?sqaçlar? olan d?nizd? ya?ayan onur?as?z heyvan. Le? v? onur?as?z canl?larla qidalan?r. Bal?qlar v? p?rayaql?lar?n qidas?d?r.

Yumurtal?q – bitkinin çiç?kl?rind? di?iciyin a?ag? geni?l?nmi? hiss?si. Yumurtal???n bo?lu?unda bir v? ya bir neç? mayalanm?? hüceyr? olur. Onlardan da mayalanmadan sonra toxumlar ?m?l? g?lir.

Zirinc - zirinc ail?sind?n olan bitki növü. H?mi??ya??l v? ya yarpa??n? tök?n kollar, b?z?n d? balaca a?aclar B?z?k, gil?meyv?li, r?ng v? d?rman bitkisidir.

Zülallar?n funksiyalar? – H?r bir zülal bir qayda olaraq yaln?z t?k bir faydal? i?i görür. Onlar spesifik katalizator (ferment) kimi f?aliyy?t göst?rir. H?m d? h?r bir ferment yaln?z v? yaln?z bir reaksiyan? sür?tl?ndirir. Misal üçün pepsin zülallar? parçalay?r, lipaza is? ya?lar?. Ba?qa zülallar mü?yy?n madd?l?ri membrandan keçiricilik funksiyalar? yerin? yetirir. Hemoqlobin zülal? qanda oksigen v? karbon qaz?n? da??y?r. B?zi zülallar k?nar zülallar? q?bul ed?n q?buledicil?r kimi f?aliyy?t göst?r? bilir. Ayr?-ayr? kiçik zülallar qandak? siqnallar? (hormonlar?) ötürür. Zülallar hüceyr? v? orqanizml?rin h?r?k?tini t?nzim edir. Zülallar immun sisteminin vacib ünsürü olmaqla bütün hüceyr?li strukturlar?n mütl?q ünsürüdür. Bel?likl? kollagen d?rinin, ba?lar?n v? v?t?rl?rin birl??dirici toxumalar?ndan, kerotin is? pulcuqlarda, buynuzlarda, tükl?rd? v? d?rnaqda olur. Zülallar ehtiyat üçün d? toplana bilir (albumin). Acl?q zaman? zülallar ATF sintezi üçün enerji m?nb?yi qismind? istifad? üçün tur?ula?a bilirl?r. Ancaq bu rasional deyil. Zülallar?n f?all??? yaln?z onlar?n ilkin strukturundan deyil, ikinci, üçüncü, dördüncü strukturundan da as?l?d?r. 3-cü v? 4-cü strukturlara t?sir ed?n madd?l?rin köm?yi il? zülallar? “söndürm?k” v? “yand?rmaq” mümkündür.

Qeyd: Bu terminl?r müxt?lif m?nb?l?rd?n toplanm??d?r.

Oxunma sayı: 13000

8s şərh var: “TERMİNLƏR”

Şərh yazın