Rss Feed Tweeter button Facebook button Technorati button Reddit button Myspace button Linkedin button Webonews button Delicious button Digg button Flickr button Stumbleupon button Newsvine button Youtube button
Get Adobe Flash player
Flag Counter

IX sinif – Biologiya (insan)

IX S?N?F
?NSAN V? ONUN SA?LAMLI?I
(64 saat, h?ft?d? 2 saat, 2 saat ehtiyat)

G?R?? (1 saat)

?nsan? öyr?n?n anatomiya, fiziologiya, psixologiya v? gigiyena elml?ri, onlar?n inki?af tarixi v? t?dqiqat metodlar? haqq?nda q?sa m?lumat.

?nsan orqanizminin qurulu?u v? funksiyas? haqq?nda bilikl?rin insan?n sa?laml???n?n qorunmas?nda ?h?miyy?ti. ?nsan?n fizioloji prosesl?rinin öyr?nilm?sind? müasir elmi-texniki t?r?qqinin (ETT) rolu.

Az?rbaycanda fiziologiya elminin inki?af?nda akademik A.?.Qarayevin rolu.

1. ?NSAN ORQAN?ZM? ?L? ÜMUM? TANI?LIQ (3 SAAT)

Hüceyr?, onun qurulu?u v? kimy?vi t?rkibi. Hüceyr?nin ?sas h?yat xass?l?ri: madd?l?r mübadil?si, böyüm?, çoxalma, oyanma. Orqanizmin daxili maye mühiti. (Qan, limfa, toxuma mayesi) Toxumalar (epiteli, birl??dirici, ?z?l? v? sinir). Orqan v? orqanlar sistemi. Orqanizm tam bir sistemdir. Orqanizm v? mühit.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
Biologiya elml?rinin (anatomiya, fiziologiya, gigiyena) inki?af?nda xidm?tl?ri olan aliml?rin portretl?rinin nümayi? etdirilm?si.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

Laboratoriya i?l?ri.
1. ???q mikroskopu il? hüceyr? v? toxumalar? (epiteli, birl??dirici, ?z?l?, sinir) mü?ahid? etm?k.
2. C?dv?ld? insan orqanizminin ?m?l? g?lm?sind? i?tirak ed?n toxumalar, orqanlar v? orqanlar sisteminin adlar?n?, yerl??diyi yeri v? funksiyalar?n? göst?rin.

2. S?N?R S?STEM? (6 saat)

Sinir sisteminin t?kamülü, qurulu?u, ?h?miyy?ti, ?öb?l?ri. Sinir toxumas?: peyk hüceyr?l?ri, neyronlar, onlar?n qurulu?u v? növl?ri. M?rk?zi v? periferik sinir sistemi. Somatik v? avtonom sinir sistemi. Sinir sisteminin reflektor prinsipi. Refleks v? refleks qövsü. Oyanma v? tormozlanma. Onur?a beyninin v? ba? beyin ?öb?l?rinin qurulu?u v? funksiyalar?. Ba? beyin yar?mkür?l?ri. Ba? beyin yar?mkür?l?ri qab???n?n ?h?miyy?ti. Sinir sisteminin poz?unluqlar? v? gigiyenas?. Z?r?rli v?rdi?l?rin: alkoqol, narkotik madd?l?r, siqaret ç?km?nin sinir sistemin? t?siri.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
Tablo üz?rind? v? ya maketl?rd? onur?a beyni v? ba? beyinin ?öb?l?rini v? refleks qövsünün hiss?l?rini göst?rm?k.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

Laboratoriya i?l?ri.
1. Qurba?an?n arxa ?traflar?ndan haz?rlanm?? sinir-?z?l? preparat? v? spinal (ba? beyni k?silib at?lm??) qurba?a üz?rind? mexaniki, kimy?vi, istilik v? elektrik q?c???n?n t?siri il? refleks qövsünün taml???n?n ?h?miyy?tini nümayi? etdirm?k.
2. Sinir sisteminin t?kamülünü ?ks etdir?n sxemin düz?ldilm?si. ?nsan v? heyvan davran??? aras?ndak? ox?arl?q v? f?rqin s?b?binin izah edilm?si.

3. V?Z?L?R (3+1 saat)

Daxili, xarici v? qar???q sekresiya v?zil?ri haqq?nda ümumi m?lumat. Hormonlar. Qalxanab?nz?r v? qalxanab?nz?r?traf v?zil?ri. Böyr?küstü v?zil?r. M?d?alt?, ç?ng?l?b?nz?r (timus), epifiz, hipofiz v?zil?ri v? onlar?n hormonlar? haqq?nda anlay??. Orqanizmin madd?l?r mübadil?si, böyüm? v? inki?af?nda hormonlar?n rolu. Endokrin v?zil?rinin hipo v? hiper funksiyas? haqq?nda.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
Daxili sekresiya v?zil?rin? aid normal v? x?st?liy? tutulmu? adamlar?n ??kill?ri olan tablolar?n v? m?lumatlar?n nümayi? etdirilm?si.
Tablo üz?rind? ki?i v? qad?n orqanizml?rinin f?rqli xüsusiyy?tl?rinin müqayis?li xarakteristikas?.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

Ekskursiya: ?agirdl?ri müvafiq dispanserl?rl? tan?? etm?k m?qs?dil?.

Ümumil??dirici d?rs. (1 saat)
Sinir v? humoral t?nzimin orqanlar?n funksiyalar?n?n t?nzimind? rolu.
Orqanizmin sakitlik v?ziyy?tind?n stress? keçm?sind? sinir v? humoral amill?rin rolu.

4. DAYAQ-H?R?K?T S?STEM? (6 saat).

Dayaq-h?r?k?t sisteminin ?h?miyy?ti. Sümük toxumas?. Sümükl?rin qurulu?u v? böyüm?si. Sümüyün kimy?vi t?rkibi. ?nsan skeleti. Burxulma, ç?x?qlar v? sümükl?rin s?n?qlar? zaman? ilk yard?m. ?z?l?l?r, onlar?n qurulu?u v? funksiyalar?.?z?l?l?rin i?i v? yorulmas?. Ritm v? yükün ?z?l? i?in? t?siri. Dayaq-h?r?k?t sisteminin formala?mas? v? inki?af?nda fiziki m????l?l?rin rolu. Onur?an?n ?yrilikl?ri v? yast?ayaql?l???n qar??s?n?n al?nmas?. Sümük v? ?z?l?l?rin z?d?l?nm?l?ri zaman? ilk yard?m.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
?nsan skeletinin t?sviri olan tablolar. Skeletin qurulu?u (ba?, gövd? v? ?traflar?n skeletl?ri), yast?ayaql?l???, zehni v? fiziki i? zaman? ?z?l? yor?unlu?unu nümayi? etdirm?k.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

Laboratoriya i?l?ri.
1. Onur?a sütununun ?öb?l?ri (boyun, dö?, bel, oma, büzdüm) v? h?r bir ?öb?d? olan f?q?r?l?rin say?n?n mü?yy?n edilm?si.
2. Çiyin qur?a??n?n yuxar? ?traf?n, çanaq qur?a??n?n is? a?a?? ?traf?n h?r?k?tind? rolu.
3. Zehni v? fiziki i? zaman? ?z?l? yor?unlu?u.

Ümumil??dirici d?rs.
?z?l? v? skeletin qurulu?u, onlar?n funksiyalar?n?n qar??l?ql? ?laq?si. ?z?l? v? skeletin inki?af?nda f?al h?r?k?tin rolu.

4. QAN (3 saat)

Orqanizmin daxili maye mühitinin t?kamülü. Qan?n ?h?miyy?ti v? t?rkibi (plazma, formal? elementl?r – eritrositl?r, leykositl?r v? trombositl?r), qan?n miqdar?, fiziki v? kimy?vi xass?l?ri. Qan?n plazmas?. Eritrositl?r v? leykositl?rin qurulu?u v? funksiyalar?. Trombositl?rin funksiyas?. Qan?n laxtalanmas?. Qan qruplar?. Rezus-amil. Qan köçürm? (donorluq). ?.?.Meçnikovun faqositoz t?limi. ?mmunitet. Antigen v? antitell?r. Profilaktik peyv?ndl?r. Müalic? z?rdablar?. Qan v? qanla keç?n x?st?likl?r: hemofiliya, talassemiya, Q?ÇS v? hepatitl?r. Q?ÇS – qazan?lm?? immun çat??mazl??? sindromu v? qan x?st?likl?rin? qar?? mübariz? t?dbirl?ri.

5. QAN DÖVRANI (4 saat)

Qan dövran?n?n t?kamülü, ?h?miyy?ti. Qan dövran? orqanlar?: ür?k v? qan damarlar? (arteriya, vena v? kapillyarlar), qurulu?u v? funksiyalar?. Ür?yin qurulu?u v? i?i. Ür?k tsiklinin fazalar?. Ür?k f?aliyy?tinin t?nzimi. Böyük v? kiçik qan dövranlar?. Qan?n venalarda h?r?k?ti. Limfa dövran?. Qan t?zyiqi. N?bz.

Ür?k v? qan damarlar?n?n sinir-humoral t?nzimi. Ür?k-damar x?st?likl?rinin qar??s?n?n al?nmas?, qanaxmalar zaman? ilk yard?m. Z?r?rli v?rdi?l?rin (siqaret, spirtli içkil?r v? narkotik madd?l?r v? s.) ür?k v? damarlara z?r?rli t?siri.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
Tablo v? modell?r üz?rind? qan v? limfa dövran?n?n, ür?yin nümayi?i.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

Laboratoriya i?i.
1. ?nsan v? qurba?a qan?ndan haz?rlanm?? preparatlara mikroskopda baxmaq v? müqayis? etm?k.
2. Müxt?lif ??raitd? n?bzin say?lmas?.
3. Fiziki i?d?n ?vv?l v? sonra qan t?zyiqinin v? n?bzin t?yin edilm?si.
4. Qanaxmalar (arterial, kapillyar v? venoz) zaman? ilk yard?m.

6. T?N?FFÜS (4 saat)

T?n?ffüs sistemi üzvl?rinin t?kamülü v? ?h?miyy?ti. T?n?ffüs üzvl?rinin qurulu?u v? funksiyalar?. S?s aparat?. T?n?ffüs h?r?k?tl?ri. A?ciy?rl?rd? v? toxumalarda qazlar mübadil?si. T?n?ffüsün sinir v? humoral t?nzimi. T?n?ffüsün pozulmas? zaman? ilk yard?m. T?n?ffüs sisteminin x?st?likl?ri v? hava vasit?sil? keç?n yoluxucu x?st?likl?r? qar?? mübariz? t?dbirl?ri. T?n?ffüs üzvl?rinin gigiyenas?. Siqaret ç?km?nin t?n?ffüs orqanlar?na z?r?rli t?siri.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
Spirometr – a?ciy?rl?rin h?yat tutumunu t?yin ed?n cihazd?r. Q?rtlaq v? a?ciy?r modelinin nümayi?i.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

Laboratoriya i?i.
1. N?f?s verdiyiniz havadak? karbon qaz?n?n t?yini.
2. N?f?salma v? n?f?sverm?ni dayand?rmaqla t?crüb?.
3. Süni t?n?ffüs v? ür?yin masaj?.

7. H?ZM S?STEM? (5 saat)

H?zm sisteminin t?kamülü v? ?h?miyy?ti. H?zm orqanlar?n?n funksiyalar?n? öyr?nm? üsullar?. ?.P.Pavlovun i?l?ri. H?zm üzvl?rinin qurulu?u v? funksiyas?. A??z bo?lu?unda h?zm. Di?l?r v? onlar?n qorunmas?. M?d?d? h?zm. Ba??rsaqlarda h?zm. Qaraciy?r v? m?d?alt? v?zinin h?zmd? rolu. Sorulma. H?zm prosesinin t?nzim olunmas?. H?zm orqanlar?n?n x?st?likl?ri v? onlar?n qar??s?n?n al?nmas?. Qurd x?st?likl?rinin qar??s?n?n al?nmas? üçün profilaktik t?dbirl?r. Qidalanman?n gigiyenas?, siqaret, narkotik madd?l?ri v? spirtli içkil?rin h?zm? t?siri.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
?nsan?n h?zm üzvl?rinin qurulu?u v? sorulman? ?ks etdir?n tablo v? modell?rin nümayi?i.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

Laboratoriya i?l?ri.
A??z suyunun ni?astaya, m?d? ?ir?sinin zülallara t?siri.

8. MADD?L?R V? ENERJ? MÜBAD?L?S?N?N ÜMUM? XARAKTER?ST?KASI (4 saat)

Plastik v? energetik mübadil?. Onlar?n qar??l?ql? ?laq?si. Üzvi (zülal, ya?, karbohidrat) v? qeyri-üzvi (su v? mineral duzlar) madd?l?rin mübadil?sinin ?h?miyy?ti. Z?r?rli v?rdi?l?rin madd?l?r mübadil?sin? t?siri. Vitaminl?r, onlar?n madd?l? rmübadil?sind? rolu. ?rzaq m?hsullar?nda vitaminl?rin saxlan?lmas? üsullar?. Enerji mübadil?si. Qida normalar?. M?kt?blil?rin qida rejimi v? gigiyenas?.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
H?zm, t?n?ffüs. ?frazat sisteml?rinin ??kill?ri olan tablonun nümayi?i.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

Laboratoriya i?l?ri.
A??r v? yüngül fiziki i?l?rl? m???ul olan i? adamlar?n?n qida normas?na uy?un s?rf etdikl?ri enerjinin (kC v? ya kalori il?) hesablanmas?.

10-11. ?FRAZAT S?STEM? v? D?R? (5 saat)

10. ?FRAZAT S?STEM? ORQANLARI. (2 saat).
T?kamülü. ?frazat üzvl?ri. Orqanizmd?n madd?l?r mübadil?sinin son m?hsullar?n?n ifraz olunmas?. Böyr?kl?rin qurulu?u v? funksiyas?. ?lk v? son sidiyin ?m?l? g?lm?si. ?frazat üzvl?ri x?st?likl?ri v? onlar?n qar??s?n?n al?nmas?.

11. D?R?. (2 saat).
D?rinin qurulu?u v? funksiyas?. ?stiliyin t?nzimind? d?rinin rolu. Orqanizmin möhk?ml?ndirilm?si. Geyim? veril?n gigiyenik t?l?bl?r. Xarici amill?rin t?sirind?n ?m?l? g?l?n z?d?l?nm?l?r (günvurma , istivurma, yan?q v? donvurma). Göst?ril?n ilk yard?m. D?ri x?st?likl?ri v? d?rinin gigiyenas?.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
M?m?lil?rin böyr?yinin qurulu? modeli. Böyr?yin, nefronun, böyr?kd? olan qan dövran?n? v? d?rinin qurulu?unu ?ks etdir?n tablonun nümayi?i.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

Laboratoriya i?i.
D?rini v? tükü lupa vasit?sil? mü?ahid? etm?k.
D?rinin ya?l?l???n? salfet ka??z? il? t?yin etm?k.

Ümumil??dirici d?rs. (1 saat)
Orqanizmin h?yat f?aliyy?tind? orqanlar sisteminin qar??l?ql? ?laq?si.

12. ÇOXALMA V? ?NK??AF (5 saat)

Çoxalma üzvl?ri sistemi, qurulu?u v? funksiyas?. Cinsiyy?t hüceyr?l?ri, cinsi yeti?k?nlik. Yeniyetm? dövrünün xarakteristikas?. Mayalanma v? ana b?tnind? inki?af (hamil?lik, rü?eym v? dölün inki?af?). U?a??n do?ulmas?, böyüm?si v? inki?af?. Ya? dövrl?ri. Zöhr?vi x?st?likl?r v? u?a??n sa?laml???n?n qorunmas?. Alkoqolun, nikotinin v? dig?r amill?rin rü?eym?, döl? z?r?rli t?siri. Ana v? u?aqlara qay??.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
Onur?a sütununda bir ya??na q?d?r ?m?l? g?l?n ?yrilikl?ri (iki ön? lordoz, iki arxaya kifoz) ?ks etdir?n tablonun nümayi?i.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

13. SENSOR S?STEM? (5 saat)

Duy?u orqanlar? (sensor sistemi) v? onlar?n funksiyas?. Analizatorlar. Görm? orqan?n?n qurulu?u. Torlu qi?ada ??yalar?n x?yal?n?n al?nmas?. R?ngli v? r?ngsiz görm?. ?ki gözl? görm?. Gözün funksional poz?unlu?u v? z?d?l?nm?si zaman? ilk yard?m. Görm?nin gigiyenas?. E?itm? orqan?, qurulu?u, funksiyas? v? gigiyenas?. ?nsanda müvazin?t, ?z?l?, d?ri, qoxu v? dad analizatorlar?n?n qurulu?u, funksiyas? v? gigiyenas?. Sensor sisteminin funksiyas?n?n pozulmas?n?n qar??s?n?n al?nmas?.

Nümayi? etdiril?c?k materiallar.
Analizatorlar?n qurulu?unu ?ks etdir?n tablo v? modell?rin nümayi?i. ?nsanda görm? v? e?itm? üzvl?rinin sökülüb y???lan modelinin nümayi?i.
Video materiallar. Elektron d?rs nümun?l?ri- CD diskl?rd?

14. AL? S?N?R F?AL?YY?T?. DAVRANI?IN F?Z?OLOG?YASI (5 saat).

Davran???n fiziologiyas?n?n öyr?nilm?sind? ?.M.Seçenov v? ?.P.Pavlovun rolu. ??rti v? ??rtsiz refleksl?r. Psixi prosesl?rin (duy?ular, yadda?, diqq?t, irad?, nitq, emosiya, t?f?kkür) inki?af?nda sinir sisteminin rolu. F?rdin psixi xüsusiyy?tl?ri. ?nsan?n psixikas?. Nitq v? t?f?kkür. ??xsiyy?tin formala?mas?. Emosiyalar, yadda?. Yuxu v? ay?ql?q. ?nsan davran???n?n ictimai ?saslar?. ?nsan davran???nda ?m?l? g?l?n poz?unluqlar, stress v? onun f?sadlar?n?n qar??s?n?n al?nmas?.

Laboratoriya i?i.
Söz? qar?? ??rti refleks yaratmaq.

15. ?NSAN V? ?TRAF MÜH?T (4 saat).

?m?yin fiziologiyas?n?n ?saslar? v? ?m?yin ?sas növl?rinin q?sa xarakteristikas?. Qeyri-adi ??raitd? insan?n f?aliyy?ti (ekoloji fiziologiya)

?nsan ömrü. Stress. Sa?laml??? qooruma vasit?l?ri. Orqanizmin qoruyucu amill?ri v? vasit?l?ri.

Ekskursiya. Yax?nl?qda olan tibb mü?ssis?sin? getm?k.

Ümumil??dirici d?rs.
Sanitar-gigiyena t?l?bl?ri. Sa?laml???n qorunmas? v? möhk?ml?ndirilm?sinin ?saslar?.

IX S?N?F ?AG?RDL?R?N?N B?L?K V? BACARIQLARINA VER?L?N T?L?BL?R

?agirdl?r bilm?lidirl?r:

  • ?nsan orqanizmini ?m?l? g?tir?n hüceyr?l?ri, onlar?n ?m?l? g?tirdiyi toxumalar?, üzvl?ri, üzvl?r sisteminin qurulu? xüsusiyy?tl?rini v? h?yat f?aliyy?ti xüsusiyy?tl?rini. Onlardak? ox?ar v? f?rqli ?lam?tl?ri, onlar?n sinir v? humoral t?nzimini;
  • ?m?k f?aliyy?ti v? ictimai h?yat ??raiti il? ?laq?dar insan orqanizminin xüsusiyy?tl?rini;
  • burxulma, oynaq ç?x?q?, sümük s?n???, kapillyar, venoz, arterial qanaxmalar? zaman? ilk yard?m göst?rm?yi;
  • orqanizmin daxili mühitini, immuniteti, madd?l?r mübadil?sini, plastik v? enerji mübadil?sinin qar??l?ql? ?laq?sini, s?m?r?li qidalanman?;
  • süni t?n?ffüs üsullar?n?, gün v? isti vurduqda, donma zaman?, köhn? yem?kl?rd?n z?h?rl?nm? zaman? ilk yard?m göst?rm?yi;
  • insan orqanizminin embrional v? postembrional inki?af?n?;
  • zehni v? fiziki yükün orqanizm? t?sirini;
  • sa?laml??? qoruyan v? onu pozan amill?ri, alkoqolun v? siqaretin orqanizm? t?sirini.
  • ?KT – müasir informasiya kommunikasiya texnologiyalar?n?.
  • T?drisd? istifad? olunan müvafiq kompüter proqramlar?n?.
  • ?nternetd? t?hlük?sizlik qaydalar?n?.

?agirdl?r bacarmal?d?rlar:

  • Üzvl?ri v? üzvl?r sistemini mü?yy?n etm?yi, onlar?n qurulu?u v? funksiyalar? aras?ndak? qar??l?ql? ?laq?l?ri izah etm?yi, zehni v? fiziki ?m?yin, idman?n orqanizm? t?sirini ayd?nla?d?rma??;
  • Qanaxmalar v? dig?r z?d?l?nm?l?r zaman? ilk yard?m göst?rm?yi, yast?ayaql?l???n v? qozbelliyin s?b?bl?rini mü?yy?n etm?yi, ??xsi gigiyena qaydalar?na ?saslanma??, ?m?k, istirah?t v? gün rejimin? ?m?l etm?yi, s?m?r?li qidalanma qaydalar?n?, siqaret ç?km? v? alkoqollu içkil?rin q?bulunun z?r?rini izah etm?yi, gigiyenik qaydalara riay?t etm?yi;
  • Mikroskopdan istifad? etm?yi, özü-özünü müayin? etm?yi (n?bzi saymaq, qan t?zyiqini t?yin etm?k, ür?k tonlar?na qulaq asmaq);
  • Paraqraflar üzr? plan t?rtib etm?yi, d?rsliyin m?tn v? ??kill?ri üzr? i?l?m?yi, q?sa m?lumatlar haz?rlama??.
  • ?KT-d?n istifad? etm?yi.
  • Müxt?lif kompüter proqramlar?ndan istifad? etm?kl? müvafiq d?rs mövzular?na uy?un laz?m? elektron d?rs materiallar?n?, t?qdimatlar? haz?rlama??.

 

Qaynaq: Azr?baycan Respublikas? T?hsil Nazirliyi t?r?find?n t?sdiq olunmu? dövl?t proqram?

Oxunma sayı: 50403

9s şərh var: “IX sinif – Biologiya (insan)”

Şərh yazın

ZOOCOĞRAFİ XƏRİTƏMİZ
Biologiya müəllimlərinin I qurultayı
TQDK-dan Biologiya