Rss Feed Tweeter button Facebook button Technorati button Reddit button Myspace button Linkedin button Webonews button Delicious button Digg button Flickr button Stumbleupon button Newsvine button Youtube button
Get Adobe Flash player
Flag Counter

Nəsrəddin Tusi Həsən oğlu

N?sr?ddin Tusi

M?h?mm?d N?sr?ddin Tusi H?s?n o?lu (17.2.1201, H?m?dan, b?zi m?nb?l?r? gör? Tus ??h?ri, 25.6.1274, Ba?dad) – Az?rbaycan ensiklopediyaç? alimi, dövl?t xadimi. “Tusi” l?q?bi t?hsil ald??? Tus ??h?rinin ad?ndand?r. ?lk mü?llimi atas?, sonrak? mü?lliml?ri is? B?hm?nyar v? ?bn Sina m?kt?bin? m?nsub aliml?r olmu?dur. N?sr?ddin Tusinin t?sis etdiyi Mara?a Astronomiya R?s?dxanas? q?sa müdd?td? astronomiya cihazlar?na v? z?ngin kitabxanaya malik böyük elmi m?rk?z? çevrilmi?, bir çox m??hur riyaziyyatç? v? astronomlar buraya c?lb edilmi?dir. Onun r?hb?rliyi il? elmin müxt?lif sah?l?rin? aid bir s?ra qiym?tli ?s?rl?r yarad?lm??d?r.

“Zici Elxani” ?s?rind? planetl?rin geosentrik orbitinin ?sas elementl?ri verilmi?, onlar?n sutkal?q orta h?r?k?ti öz dövrün? v? h?tta 17-ci ?sr astronomiya mü?ahid?l?rin? nisb?t?n daha d?qiq t?yin edilmi?dir. Tusinin r?hb?rliyi il? yerin f?rlanma oxunun illik presessiyas?n?n qiym?ti 51″4 tap?lm??d?r (müasir qiym?ti 51″2). “Zici Elxani” ?s?rind? çoxlu riyazi, astronomik v? co?rafi c?dv?ll?r d? verilir. ?n mühüml?ri sinus v? tangensin altm??l?q say sistemind? 3 r?q?mli triqonometriya c?dv?ll?ri, 13-cü ?srd? m??hur olan 256 ??h?rint co?rafi koordinatlar? c?dv?lidir. Kolumbun mü?llimi Toskanelli bu c?dv?ld?n istifad? etmi?dir. J?dv?l Londonda (1652) v? Oksfordda (1652) ?r?b v? lat?n dill?rind? çap edilmi?dir. Tusinin “T?hriri-Öqlidis” (Evklidin ??rhi) ?s?ri h?nd?s?nin inki?af?na t?kan vermi?, Romada ?r?b (1594) v? lat?n (17-ci ?sr) dill?rind? n??r olunmu?, A. Lecandar?n, ingilis riyaziyyatç?s? J. Vallisin v? italyan alimi J. Sakkerinin i?l?rin? böyuk t?sir öst?rmi?dir.

N?sr?ddin tusi bu ?s?rd? v? “H?nd?s?nin ?saslar?”nda Evklidin 5-ci postulat? haqq?nda öz n?z?riyy?sini vermi? 56 üçbuca??n daxili bucaqlar?n?n c?mi aras?nda ?laq?ni tapm??d?r. Arximedin “Kür? v? silindr” v? “Dair?nin kvadratlanmas?” ?s?rl?rind?ki nisb?tl?r n?z?riyy?sini Tusi inki?af etdirmi?dir. Tusinin ?d?d anlay??? müasir t?s?vvür? uy?un g?lir v? o, bu sah?d? Avropa riyaziyyatç?lar?n? 400 il qabaqlam??d?r. Onun “??klül-qita” (Tam dörd t?r?fli traktat) ?s?ri müst?vi v? sferik triqonometriyadan b?hs edir. O, ?s?rd? Menelay teoremini, müasir triqonometriyan?n ?sas teorem v? düstürlar?n? vermi?, sferik üçbuca??n üç buca??na gör? t?r?fl?rini t?yin etmi?dir. ?s?r 1891-ci ild? ?stanbulda ?r?b v? frans?z dill?rind? n??r olunmu?dur. “J?leul-hesab” (“Taxta v? qum vasit?sil? hesablama”) ?s?rind? müsb?t ?d?dd?n ist?nil?n d?r?c?d? kökalma qaydas?, binominal h?dl?rin on iki d?r?c?li h?dd?d?k ?msallar? verilir.

“T?hrir ül- M?c?sti” ?s?ri “Almagest”in i?l?nmi? variant?, “T?zkireyi-N?siriyy?” is? Tusinin oricinal ?s?ridir. H?r iki ?s?r Ptolomeyin geosentrik sistemi daxilind? planetl?rin h?r?k?t n?z?riyy?sin? v? onun t?shihin? aiddir. N?sr?ddin Tusi hesaba aid ?s?rind? tam ?d?dd?n ixtiyari d?r?c?d?n kökalma ?m?lini 4V2441 40626 kökünün nümun?si kimi izah etmi? (riyaziyyat tarixind? ilk d?f?), ?d?d üçbuca??n? ?m?l? g?tir?n binomial ?msallar? v? onlar aras?nda qanunauy?unluqlar? göst?rmi?, Nyuton binomunu sözl? ifad? etmi?dir. N?sr?ddin Tusi fizikaya dair ?s?rl?rind? t?bi?td? madd?nin saxlanmas? v? çevrilm?si haqq?nda ilk fikir söyl?mi?dir. N?sr?ddin Tusi 13-cü ?srin 30-cu ill?rind? Kuhistana g?lmi? v? yerli ismailil?rin ba?ç?s? Nasirin t?klifi il? 1236-c? ild? t?rbiy?, ?xlaq v? pedaqogikaya aid “?xlaqi-Nasiri”(Nasirin ?xlaqa aid kitab?) ?s?rini yazm??d?r.

Kuhistanda Tusi h?bs olunub?l?mut qalas?nda sal?nm??, monqol s?rk?rd?si Hülaku xan bu qalan? ald?qdan sonra Tusini azad edib özün? m?sl?h?tçi t?yin etmi? v? bu zaman N?sr?ddin Tusi minl?rl? günahs?z alim v? bacar?ql? ??xsl?ri monqol q?l?nc?ndan xilas ed? bilmi?dir.Hülaki xan?n v?fat?ndan sonra (1265) is? Tusi onun o?lu Abaqa xan?n v?ziri olmu?dur.N?sr?ddin Tusinin f?ls?fi görü?l?ri B?hm?nyar?n t?siri il? formala?m??d?r. “?bn Sinan?n f?ls?f?si v? m?ntiqin? ??rhl?r”, “S?hif?l?rind? ?r-Razinin qeydl?ri” (“??rh ul-??ar?t”), “Teologiya v? metafizikaya dair risal?”(“T?crid ?l-k?nan”), “?xlaqi-Nasiri”, “Alic?nab insanlar?n xarakterl?ri v? keyfiyy?tl?ri” (“Övsafül-??r?f”) v? b. ?s?rl?rind? ?bn Sinan?n f?ls?fi görü?l?rini ??rh etmi?dir.Tusi Ay?n v? gün??in tutulmas?n?, i????n s?nmas?n?, göy qur?a??n?n yaranmas?n? izah etmi?dir. Yaz?lanlar N?sr?ddin Tusinin Az?rbaycan siyasi fikri tarixind? ilk dövl?t n?z?riyy?çisi oldu?unu söyl?m?y? ?sas verir.

Çoxc?h?tli alim olan Tusi mineralogiya, tibb v? b. sah?l?rd? d? ?s?rl?rin mü?llifidir. O h?m d? ?air olmu?dur. Tusi Ba?dada s?f?ri zaman? v?fat etmi?, Jame M?scidin ? d?fn olunmu?dur. Q?brinin üstünd? “Elmin köm?kçisi, elm ölk?sinin ?ah?bi, Dövr anas? bel? o?ul h?l? do?mam??d?r ” yaz?lm??d?r. N?sr?ddin Tusinin ?s?rl?rin? Rusiya, ?ran,Türkiy?, Hindistan, ?r?bistan, Misir v? b. ölk?l?rin kitabxanalar?nda rast g?linir. Tusi irsi ?sasl? t?dqiq edilir. Bu t?dqiqatlarda Tehranda keçiril?n (1956) N?sr?ddin Tusi konqresinin d? böyük t?siri olmu?dur. 1981-ci ild? N?sr?ddin Tusinin Bak?da, Naxç?vanda, G?nc?d? v? ?amax?da 780 illik yubleyi keçirilmi?dir. ?amax? Astrofizika R?s?dxanas? v? Az?rbaycan Dövl?t Pedaqoci Universiteti N?sr?ddin Tusinin ??r?fin? adland?r?lm??d?r.

Qaynaq:

www.adam.az/az.php?misc=search&subaction=showfull&id=1204833989&archive=&cnshow=news&ucat=8,54&start_from=&go=search

Oxunma sayı: 5688

Şərh yazın