Rss Feed Tweeter button Facebook button Technorati button Reddit button Myspace button Linkedin button Webonews button Delicious button Digg button Flickr button Stumbleupon button Newsvine button Youtube button
Get Adobe Flash player
Flag Counter

BİOLOGİYA

Biologiya (Bios – canlı, logos – elm) – canlı təbiət haqqında kompleks elm- hal hazırda Yer üzərində mövcud olan və məhv olmuş külli miqdarda növ müxtəlifliyi, onların quruluşu və funksiyası, m?n??yi, çoxalması və inkişafı, canlı və cansız təbiətlə əlaqəsi haqqında olan bir elmdir. Biologiya həyata xas olan ümumi və fərdi qanunauyğunluqları müəyyən edir. Biologiyanın çoxlu ?öb?l?rinin olmasına baxmayaraq qanunauyğunluqlar əsasın Ümumi Biologiya tərəfindən tədqiq edilir. Ümumi Biologiya özündə əsasən Yer üzərində həyatın amələ gəlməsi haqqında nəzəriyyəni, Hüceyrə haqqında nəzəriyyəni (Sitologiyanı), Molekulyar Biologiyanı, insan haqqında nəzəriyyəni, Ekologiyanı, Genetikanı, Biosfer haqqında nəzəriyyəni, Təkamül nəzəriyyəsini (Darvinizmi), Orqanizmin individual inkişafını öyrənir.

Biologiya termini elmi ilk dəfə 1802-ci ildə bir-birindən asılı olmadan J.B.Lamark və Q.R.Treviranus daxil etmişlər.

Bəs həyat nədir? Bu sualın cavabı hələdə sirr olaraq qalır. Lakin həyata verilən ən çox işlənən t?rif əsasın bu cür səslənir-

Həyat zülalların fiziki-kimyəvi vəziyyəti və xüsusi mövcud olma formasıdır.

 

Biologiyaya aşağıdakı fənnlər aiddir:
  1. Botanika 
  2. Geo-Botanika
  3. Zoologiya
  4. Anatomiya
  5. Mikologiya
  6. Bakteriologiya
  7. Virusologiya
  8. Morfologiya
  9. Fiziologiya
  10. Genetika
  11. Histologiya
  12. Sitologiya
  13. Embriologiya
  14. ?mmunologiya
  15. Taksikologiya
  16. Taksonomiya
  17. Neyrobiologiya
  18. Briologiya
  19. Təkamül Təlimi
  20. Biokimya
  21. Biofizika
  22. Biocoğrafiya
  23. Biometriya
  24. Bionika
  25. Bioinformatika
  26. Ekologiya
  27. Sistematika
  28. Antropologiya
  29. Palentologiya
  30. Ksenobiologiya və ya Astrobiologiya
  31. Molekulyar Biologiya
  32. Kosmik Biologiya
  33. Okean Biologiyası
  34. Hidrobiologiya
  35. İnkişaf Biologiyası

İlk dəfə canlı təbiəti bütövlükdə öyrənilməsi c?hdl?ri antik h?kim və filosoflar tərəfindən edilmişdi (HipokratQalenTeofrastAristotel). Məhz onların əməyi ?ntibah dövründə davam etdirilərək BotanikaZoologiyaAnatomiyaFiziologiya elmlərinin əsasını qoydu. Mikroskopun kəşfi Biologiyanın sərhədlərini mikroal?m? qədər genişləndirdi. Mikroskopun kəşfi ilə Zoologiyada yeni alım- Birhüceyrəlilər və ya ibtidailər (Protozoa) al?mi, Botanikada isə birhüceyrəli yosunları mü?haid? etmək mümkün oldu. Həmçinin bakteriyaları və virusları mü?haid? etmək mümkün oldu. Beləliklə hüceyrə kəşf olundu(1556. Robert Huk)

Təbiət elmlərinin tarixi


Qədim natur-f?ls?f?d? təbiət haqqında fikirlərə rast gəlinir. Onlar təbiət elmlərinin bünövrəsi olmuşdur. Təbiət elmləri əvvəllər təbiəti seyr etməklə, yəni müşahidə metodu ilə öyrənilirdi. Təbiəti öyrənməyin müasir metodları yarandıqdan sonra təbiət elmləri, o cümlədən biologiya elmi sürətlə inkişafa başladı.

N.Kopernikin dünyanın heliosentrik sistemi haqqında ilk təlimi təbiət elmlərinin inkişafında inqilab yaratdı. XVI — XVIII  əsrlərdə təbiətin sirlərinin öyrənilməsi ilə bağlı çoxlu faktik materiallar toplandı. XIX əsrdə enerjinin saxlanması və itm?m?si qanunu, canlı orqanizmlərin hüceyrə quruluşu nəzəriyyəsi,

Ç.Darvinin təkamül təlimi təbiət elmlərinin inkişafında əsaslı dönüş yaratdı. Bütün bunlar biologiya elminin inkişafına müsbət təsir göstərdi.
Kimya elmində A.M. Butlerovun üzvi maddələrin quruluşu nəzəriyyəsi və ?.P. Pavlovun, ?.M. Seçenovun fiziologiya elminə gətirdikləri yeniliklər də biologiyanın inkişafına təkan verdi.
?? ?srd? atomun qurulu?unun öyr?nilm?si, atom enerjisinin t?tbiqi, kibernetikan?n meydana g?lm?si, lazer ?üalar?n?n k??fi, insan?n kosmosa ç?xmas? t?bi?t elml?rinin möht???m nailiyy?tl?ri oldu.
?? əsrin ortalarına qədər t?bi?t elml?rinin apar?c? sah?si fizika idis?, sonralar biologiyan?n inki?af? daha da sür?tl?ndi v? h?tta o, biologiya ?sri adland?r?ld?. T?bi?t elml?ri biri-biri il? s?x qar??l?ql? ?laq?d? oldu?undan birinin inki?af? dig?rinin d? inki?af?na köm?k edirdi.
Üzvi al?min t?kamülü n?tic?sind? canl? orqanizml?r yer üz?rind? h?yat adl? t?b?q? yaratd?. H?min t?b?q? biosfer adland?r?ld?. Biosfer Yer atmosferinin alt hiss?sini, bütün hidrosferi v? litosferin üst hiss?sini ?hat? etdi. T?kamül prosesi n?tic?sind? canl? orqanizml?rin müxt?lifliyi daha da geni?l?ndi. Bunun n?tic?sind? Yer üz?rind? 500 min? q?d?r bitki v? 2 milyondan çox heyvan növünün mövcudlu?u qeyd? al?nd?. Bu q?d?r bitki v? heyvan növl?rini öyr?nm?k i?i ç?tinl??diyind?n onlar? t?snifl??dirm?y? ba?lad?lar. ?lk d?f? q?dim yunan alimi Teofrast bitkil?ri t?snifl??dirm?y? c?hd etdi. O, (eram?zdan ?vv?l 371 286) bitkil?ri t?snifl??dir?rk?n onlar? a?ac, kol, yar?mkol v? otlara bölmü?dür. Roma alimi Pliniy is? eram?z?n birinci ?srind? 1000-d?n çox bitkinin t?svirini verdi. Q?dim yunan filosofu Aristotel (eram?zdan ?vv?l 394 — 382-ci ill?rd?) ilk d?f? heyvanlar al?mini qrupla?d?rm??d?r. O, heyvanlar? iki qrupa bölmü?dür. 1. Qanl?lar (indiki t?snifata gör? onur?al?lar). 2. Qans?zlar (onur?as?zlar).
Andrey Çezalpin is? 1583-cü ild? bitkil?ri 15 sinf? böldü. XVII ?srd? D.Rey v? Tumefor bitkil?rin süni sistemini yaratd?lar, bitkil?ri birl?p?li v? ikil?p?lil?r? ay?rd?lar. Bel?likl?, sistematika adl? yeni elm sah?si yarand?. 1736-c? ild? ?sveç alimi Karl Linney «Bitkil?rin sinifl?ri» adl? ?s?rind? 10 min? q?d?r bitkini t?svir etdi v? onlar? 24 sinifd? qrupla?d?rd?. Çiç?kli bitkil?ri 23 sinifd?, dig?rl?rinin ham?s?n? (yosunlar, göb?l?kl?r v? mam?rlar) bir sinifd? birl??dirdi. O, t?snifat?n? bitkinin çiç?kl?rind?ki erk?kcikl?rin v? l?ç?kl?rin say?na gör? qurdu?u üçün süni al?nm??d?.
1683-cü ild? ingilis bioloqu C.Rey növ terminini elm? g?tirdi. K.Linney ilk d?f? heyvanlar al?mini t?snif etmi?, «T?bi?tin sistemi» (1758) adl? ?s?rind? sistematika elmin? növ, cins, d?st? v? sinif kateqoriyalar?n? daxil etmi?di. O, 4200-? q?d?r heyvan növünün t?snifat?n? ver? bilmi?di. Heyvanlar al?mini 6 sinf? ay?rm??d?r: m?m?lil?r, qu?lar, sürün?nl?r, bal?qlar, h???ratlar v? qurdlar.
K.Linney t?snifat?nda «binar» (ikiadl?l?q) nomenklaturadan istifad? etmi?dir. Onun bitkiy? verdiyi adda cinsi v? növü mü?yy?n edilirdi.
?lk t?bii sistematika frans?z alimi Adanson (1727 1806) t?r?find?n verilmi?di. O, bitkil?ri 58 f?sil? üzr? t?snif etmi?di.
Sistematikan?n yaranmas?nda J.B. Lamark, J.Küvye, V.Dogel v? ba?qa aliml?rin d? xidm?tl?ri olmu?dur. Lamark 1809-cu ild? heyvanlar?n t?snifat?n? ver?rk?n onlar? iki yer?: onur?as?zlar v? onur?al?lara bölmü?dür.
Müasir sistematikada is? bitkil?r, «bitki al?mi-?öb? — sinif — s?ra — f?sil? — cins — növ» kateqoriyalar? üzr? t?snif edilir.
Bitki sistematikas? sah?sind? bir çox aliml?r, o cüml?d?n N.?. Kuznetsov, A.A. Qrosheym, Az?rbaycanda M. Qas?mov, H. Q?dirov v? ba?qalar? çal??m??lar.

Qaynaq: http://az.wikipedia.org/wiki/Biologiya;

http://kayzen.az/blog/biologiya/3555/t%C9%99bi%C9%99t-elml%C9%99rinin-tarixi.html

Oxunma sayı: 66680

21s şərh var: “BİOLOGİYA”

Şərh yazın

ZOOCOĞRAFİ XƏRİTƏMİZ
Biologiya müəllimlərinin I qurultayı
TQDK-dan Biologiya